Monster Lizzie Borden Netflix: khi phim hình sự ôm lấy huyền thoại hơn là hồ sơ vụ án
Monster: The Lizzie Borden Story là mùa thứ tư của Monsters anthology series trên Netflix, một Netflix phim hình sự hư cấu hóa những vụ án giết người có thật ở Mỹ, tập trung vào Lizzie Borden – người từng bị xét xử nhưng được trắng án trong vụ ám sát cha ruột Andrew Jackson Borden và mẹ kế Abby bằng rìu tại Fall River, Massachusetts năm 1892, vụ kiện kết thúc với phán quyết vô tội sau một giờ nghị án nhưng đến nay vẫn chưa phá án. Đây là xuất phát điểm đầy kịch tính, nhưng cũng là lời nhắc rằng: chúng ta đang xem một câu chuyện được "làm lại" chứ không phải bản sao hồ sơ tòa án. Điều thú vị – đồng thời là vấn đề – của Monster Lizzie Borden Netflix nằm ở chỗ nó được dựng để khám phá "cơn thịnh nộ nữ giới" và những áp lực xã hội lên phụ nữ cuối thế kỷ 19 hơn là tái hiện chi tiết pháp lý. Tham vọng đó giúp mùa phim mới có tiếng nói rất hiện đại, song kéo theo hàng loạt quyết định co kéo sự thật lịch sử Lizzie Borden. Người xem nếu không tỉnh táo dễ rời Netflix với cảm giác mình đã xem một dạng phim tài liệu, trong khi bản chất đây là fact vs fiction Netflix rất rõ: dữ kiện thật chỉ là khung, còn cảm xúc và động cơ đa phần là phỏng đoán được cường điệu hóa cho mục đích giải trí.
Lizzie có giết cha mẹ? Tòa xử thế nào và phim đã đẩy câu chuyện đi xa đến đâu
Hạt nhân của mọi tranh luận quanh Monster Lizzie Borden Netflix vẫn là câu hỏi: Lizzie Borden có giết cha mẹ mình hay không? Về phía lịch sử, chúng ta chỉ biết những dữ kiện lạnh lùng: Andrew Jackson Borden, 70 tuổi, và người vợ thứ hai Abby, 64 tuổi, bị sát hại trong ngôi nhà khóa nhiều lớp ở Fall River; Abby nhận 18 nhát rìu vào lưng, Andrew bị giết khoảng 90 phút sau khi đang ngủ trưa, gương mặt bị biến dạng đến mức không còn nhận ra. Thời điểm đó, ngoài hai nạn nhân, trong nhà chỉ có Lizzie và người giúp việc Bridget Sullivan. Đây là mảnh đất màu mỡ để biên kịch dựng nên lời giải: một phụ nữ độc thân 32 tuổi, sống chung nhà, khai báo quanh co, bị nghi mua chất độc trước đó, lại thừa hưởng tài sản khổng lồ nếu cha mẹ chết – tất cả gợi ra chân dung hung thủ "rõ ràng". Nhưng hồ sơ tòa án lại nói khác. Bồi thẩm đoàn gồm 12 người chỉ mất khoảng một giờ hội ý trước khi tuyên Lizzie trắng án, và vụ án chính thức bị liệt vào dạng chưa phá. Câu chuyện Netflix kể – ám chỉ Lizzie như hung thủ gần như hiển nhiên – vì thế phản ánh cảm nhận đương đại về tội ác nhiều hơn là vị thế pháp lý của nhân vật lịch sử. Nếu coi phim là sự thật, khán giả đang bỏ qua một chi tiết quan trọng: nước Mỹ cuối thế kỷ 19 từng không đủ chứng cứ để kết luận tội cho cô ấy.
Từ chiếc váy bị đốt đến tình ái với người giúp việc: khi chi tiết nhỏ bị bóp méo thành cao trào kịch tính
Một trong những chi tiết nóng nhất được Monster Lizzie Borden Netflix khai thác là chiếc váy bị Lizzie đốt – bằng chứng mà nhiều người coi là chìa khóa. Trong hồ sơ vụ án, lời khai đến từ Alice Russell, bạn thân Lizzie, người nói rằng đã thấy Lizzie đốt một chiếc váy mà có nhân chứng khác khẳng định cô mặc trong ngày xảy ra án mạng. Đáng chú ý hơn, cô ta làm việc này vào ban ngày, trước mặt hai nhân chứng – nghĩa là không hề giống một âm mưu xóa dấu vết kín đáo kiểu phim tội phạm. Phim có quyền nhấn mạnh và biến sự kiện này thành cảnh cao trào, nhưng khi nó được dựng như hành động hối hả phi tang thì khoảng cách với văn bản lịch sử trở nên rõ ràng. Tương tự, Monster Lizzie Borden Netflix gợi ý về động cơ bắt nguồn từ bạo lực gia đình có hệ thống, trong khi hồ sơ chỉ cho thấy mâu thuẫn tài sản: Andrew từng mua nhà cho chị gái của Abby năm 1887, hành động bị Lizzie coi là thiên vị gia đình mẹ kế và có thể là động lực để cô căm giận. Ở đây, biên kịch đã làm điều mà mọi Netflix phim hình sự hay làm: thay vì chấp nhận lỗ hổng động cơ, họ lấp đầy bằng câu chuyện gia đình u tối, đủ hấp dẫn để người xem thấy "hợp lý" nhưng không được chứng cứ lịch sử hậu thuẫn.
Emma Borden, Bridget Sullivan và mạng lưới phụ nữ quanh Lizzie: sự thật trầm lặng bị thay bằng drama
Để làm nổi bật một mùa Monsters anthology series tập trung vào phụ nữ, ekip đã kéo mọi nhân vật nữ quanh Lizzie vào tâm bão kịch tính. Nhưng chính tại đây, sự thật lịch sử Lizzie Borden bị xô lệch nhiều nhất. Emma Borden là chị gái ruột, 42 tuổi, sống cùng nhà nhưng được cho là đi thăm bạn nên vắng mặt khi án mạng xảy ra. Trong phiên tòa, Emma đứng về phía Lizzie, chất vấn lập luận của bên công tố, song đáng chú ý là cô chưa từng tuyên bố thẳng thắn rằng em mình vô tội. Những lớp căng thẳng, ghen tuông, phản bội thường thấy trên màn ảnh không được ghi lại trong tài liệu, mà chủ yếu là sáng tạo nhằm tăng sức nặng cảm xúc. Trường hợp Bridget Sullivan còn rõ ràng hơn. Trong bản phim, cô được miêu tả là người tình bí mật của Lizzie – một tuyến truyện nối tiếp truyền thống từ tiểu thuyết năm 1984 và phim năm 2018. Tuy nhiên, hồ sơ cho thấy Lizzie hay gọi sai tên Bridget là "Maggie", dấu hiệu cho thấy mối quan hệ không mấy thân thiết. Sau vụ án, Bridget quay lại Ireland một thời gian rồi di cư sang một bang khác của Mỹ và kết hôn với một người đàn ông. Tóm lại, chuyện tình đồng tính giữa Lizzie và người giúp việc trong Monster Lizzie Borden Netflix là sản phẩm của trí tưởng tượng hiện đại, chứ không phải dữ kiện được lịch sử ghi nhận.
Kết luận: xem Monster để hiểu chúng ta nhìn phụ nữ phạm tội như thế nào, đừng xem để học lịch sử
Monsters anthology series luôn tuyên bố mình là phim tội phạm dựa trên sự kiện có thật, nhưng mùa Lizzie Borden là minh chứng rõ nhất cho việc "dựa trên" không đồng nghĩa với "trung thành". Mỗi mùa phim xoay quanh một hung thủ khác nhau – từ Jeffrey Dahmer, Ed Gein đến anh em nhà Menendez – đều dùng tội ác làm thấu kính soi lại xã hội Mỹ, và lần này là câu chuyện về kỳ vọng áp đặt lên phụ nữ cuối thế kỷ 19. Theo lời đạo diễn Max Winkler, đây là cơ hội để khảo sát cảm giác bị đối xử như tài sản và cơn giận dữ bùng lên khi phụ nữ không còn vừa mẫu số chung. Câu hỏi "ai sinh ra đã xấu xa" được thay bằng "ai bị hoàn cảnh đẩy đến ranh giới giết người" – một lập luận hấp dẫn về mặt triết học, nhưng lại càng đẩy bộ phim xa khỏi hồ sơ pháp lý nguyên bản. Vì vậy, cách công bằng nhất để đối xử với Monster Lizzie Borden Netflix là coi nó như cuộc tranh luận bằng hình ảnh về phụ nữ và bạo lực, chứ không phải khóa học về sự thật lịch sử Lizzie Borden. Fact vs Fiction Netflix luôn tồn tại một lằn ranh: khi chúng ta quên mất đây là tác phẩm giải trí, chúng ta đang cho phép phiên bản kịch tính hóa đánh bại các trang hồ sơ khô khan nhưng cần thiết. Xem phim để đặt thêm câu hỏi – về giới, về công lý, về cách xã hội phán xử phụ nữ – rồi sau đó quay về tài liệu lịch sử để tự mình kiếm câu trả lời: đó mới là cách xem Monster hợp lý.
