Du lịch sinh thái Côn Đảo với rùa biển là gì và vì sao gây tranh luận?
Du lịch sinh thái Côn Đảo với rùa biển là hình thức tham quan kết hợp tham gia các hoạt động liên quan đến vòng đời rùa, như quan sát ổ trứng, hỗ trợ thả rùa con về biển và trải nghiệm môi trường đảo, được quảng bá như một chương trình vừa mang tính giáo dục, vừa mang tính tình nguyện cho du khách. Điểm cốt lõi của mô hình này là hứa hẹn đem lại cảm giác “làm việc bảo tồn” trong vài ngày nghỉ, nhưng chính ở lời hứa đó nảy sinh câu hỏi: du khách đang thực sự góp phần bảo tồn rùa biển, hay chủ yếu tiêu dùng cảm xúc và hình ảnh về thiên nhiên? Khi một trải nghiệm được gắn nhãn “tình nguyện”, người tham gia dễ tin rằng mọi hành vi đều có ích cho rùa, trong khi bảo tồn là công việc khoa học, có quy chuẩn chặt chẽ và không phải bất cứ sự hiện diện nào trên bãi đẻ cũng là điều tốt.
Từ giấy phép đến tour trải nghiệm: khi bảo tồn bước vào thị trường
Đằng sau các chương trình thả rùa con ở Côn Đảo là một hệ thống truyền thông, tổ chức và cấp phép vận hành nội dung sinh thái. Một đơn vị truyền thông tại Thành phố Hồ Chí Minh được cấp giấy phép hoạt động thông tin điện tử số 80/GP-TTĐT bởi Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử ngày 19/5/2023, với người chịu trách nhiệm nội dung là một Phó Tổng Giám đốc cơ quan phát thanh – truyền hình. Một đơn vị khác được cấp giấy phép số 114/GP-TTDT ngày 08/04/2020 bởi cùng một cơ quan thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông, do một Tổng Giám đốc phụ trách. Hai câu chuyện giấy phép nghe có vẻ thuần tuý hành chính, nhưng phản ánh thực tế: bảo tồn rùa biển tại Côn Đảo không còn là việc âm thầm của giới nghiên cứu, mà đã đi vào quỹ đạo nội dung, chương trình, sản phẩm. Khi bảo tồn trở thành đề tài được đóng gói, kể chuyện và bán, ranh giới giữa giáo dục môi trường, giải trí và marketing trở nên mờ đi. Câu hỏi không phải là có nên truyền thông hay không, mà là truyền thông theo cách nào để không biến rùa thành đạo cụ.
Tình nguyện bảo vệ rùa: công việc thực tế hay vai diễn cho du khách?
Động lực khiến nhiều người đăng ký “tình nguyện bảo vệ rùa” là mong muốn được chạm tay vào thiên nhiên và làm điều có ý nghĩa. Nhưng trong mô hình du lịch sinh thái Côn Đảo, phần việc được giao cho tình nguyện viên thường là những khâu an toàn nhất: đứng xem, xếp hàng, hỗ trợ trật tự, hoặc cùng nhau thả rùa con trong khung thời gian đã được thiết kế. Bãi đẻ, đường đi của rùa mẹ, thời điểm sinh nở… đều là những quá trình nhạy cảm, vốn phải do lực lượng chuyên môn xử lý, không thể “mở cửa” cho mọi nhóm khách. Nếu phần việc chính của tình nguyện viên là cầm rùa con chụp ảnh rồi thả xuống biển trong vài phút, mức độ đóng góp thực tế cho bảo tồn quần thể là rất hạn chế. Cảm giác xúc động khi thấy sinh linh nhỏ bé bơi đi là thật, nhưng nếu không đi kèm hiểu biết về số phận rùa trên đường lớn, về tỉ lệ sống sót, về những thay đổi cần thiết ở ngư trường, trải nghiệm đó khó thoát khỏi khuôn mẫu tiêu dùng hình ảnh.
Giá trị bảo tồn ở đâu giữa làn sóng du lịch bền vững?
Du lịch bền vững không đồng nghĩa với mọi tour “xanh” đều tốt cho hệ sinh thái. Với rùa biển, giá trị bảo tồn cốt lõi nằm ở việc duy trì bãi đẻ nguyên vẹn, giảm tác động ánh sáng, tiếng ồn, đánh bắt và ô nhiễm. Những hoạt động có vẻ nhỏ như giữ khoảng cách khi quan sát, hạn chế sử dụng đèn, kiểm soát số lượng người có mặt vào giờ rùa lên bờ… đôi khi mang lại lợi ích lớn hơn những màn thả rùa quy mô. Trong bối cảnh bảo tồn rùa biển được kể lại qua các chương trình truyền thông có giấy phép rõ ràng từ cơ quan quản lý nhà nước, các đơn vị thiết kế tour cần chịu trách nhiệm về nội dung, không dùng từ “tình nguyện” như nhãn dán cho mọi hoạt động. Bền vững ở đây nghĩa là ưu tiên lợi ích dài hạn của rùa hơn lợi ích ngắn hạn của kho ảnh check-in. Muốn thế, du khách phải chấp nhận rằng một phần du lịch sinh thái là học cách không chạm, không can thiệp, không biến mọi khoảnh khắc thành cảnh quay.
Kết luận: chọn vai người xem hay người tham gia có trách nhiệm?
Côn Đảo có thể trở thành biểu tượng tốt của du lịch sinh thái nếu thẳng thắn với du khách về giới hạn đóng góp của một chuyến đi vài ngày. Một tour bảo tồn rùa biển có trách nhiệm phải nói rõ: phần việc nào là của chuyên gia, phần việc nào du khách hỗ trợ được, và phần việc nào chỉ nên quan sát. Những thông tin về cơ quan cấp phép, người chịu trách nhiệm nội dung hay đơn vị vận hành không phải chi tiết phụ, mà là căn cứ để yêu cầu minh bạch và chất lượng nội dung. Người đi du lịch cũng cần tự đặt câu hỏi: mình đang muốn giúp rùa hay muốn có một bộ ảnh về rùa. Khi câu trả lời nghiêng về ảnh, ta nên trung thực gọi đó là trải nghiệm du lịch, không phải tình nguyện. Chấp nhận ranh giới này là bước đầu để bảo tồn rùa biển không bị nuốt chửng bởi thị trường trải nghiệm xanh.
