Du lịch sinh thái Côn Đảo: không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng
Du lịch sinh thái Côn Đảo là mô hình phát triển dựa trên các hệ sinh thái rừng nhiệt đới, rạn san hô, thảm cỏ biển và vùng đất ngập nước, kết hợp bảo tồn rùa biển và đa dạng sinh học, nhằm tạo sinh kế du lịch cho cộng đồng mà không làm tổn hại các giá trị tự nhiên cốt lõi của Vườn quốc gia Côn Đảo.
Điểm khác biệt của Côn Đảo là lựa chọn con đường phát triển bền vững ngay từ bài toán chiến lược: du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, nhưng nguyên tắc xuyên suốt là “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá”. Khi nhiều điểm đến bị cuốn vào vòng xoáy xây dựng ồ ạt, Côn Đảo lại nâng cấp quy hoạch du lịch sinh thái với tầm nhìn đến 2030, định hướng 2050, đặt bảo tồn rừng – biển làm tiền đề. UBND TP.HCM vừa phê duyệt điều chỉnh, bổ sung đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Vườn quốc gia Côn Đảo đến năm 2030, nhấn mạnh phát triển gắn với bảo tồn thiên nhiên và an toàn sinh thái.
Vườn quốc gia Côn Đảo: “kho báu” rừng – biển và áp lực du lịch
Vườn quốc gia Côn Đảo hội tụ đầy đủ các hệ sinh thái đặc trưng, từ rừng nhiệt đới trên đảo, rạn san hô, thảm cỏ biển đến vùng sinh sản quan trọng của nhiều loài sinh vật quý hiếm. Đây không chỉ là tài sản thiên nhiên mà còn là vốn liếng kinh tế cho địa phương, nếu được khai thác cẩn trọng. Hệ sinh thái biển ghi nhận 1.321 loài sinh vật, với rừng ngập mặn, cỏ biển và san hô là ba hệ chính. Trên đất liền, tỷ lệ che phủ rừng đạt gần 94%, cùng hàng nghìn loài thực vật và 144 loài động vật rừng.
Chính sự phong phú này khiến Côn Đảo trở thành “kho báu” rừng – biển, nhưng cũng kéo theo áp lực khai thác du lịch. Mỗi tuyến đường tuần tra, mỗi bãi biển, mỗi rạn san hô đều có nguy cơ bị quá tải nếu chỉ nhìn vào số lượt khách. Việc đơn vị quản lý triển khai cho thuê môi trường rừng kết hợp du lịch sinh thái cho khoảng 20 vị trí, tổng vốn đăng ký 615 tỷ đồng, cho thấy du lịch đang tiến rất gần lõi bảo tồn. Câu hỏi không phải là “có phát triển hay không” mà là “phát triển đến mức nào để hệ sinh thái vẫn nguyên vẹn”.
Mùa rùa đẻ trứng: từ biểu tượng bảo tồn đến sản phẩm du lịch
Bảo tồn rùa biển là phép thử rõ nhất cho khả năng cân bằng giữa du lịch và thiên nhiên ở Côn Đảo. Rùa biển vừa là loài nguy cấp, vừa là “đại sứ” hoàn hảo cho du lịch sinh thái Côn Đảo: dễ gây xúc động, mang tính giáo dục cao và gắn chặt với sức khỏe hệ sinh thái biển. Công tác bảo tồn đã mang lại sự phục hồi mạnh mẽ của quần thể rùa biển – loài được xem là biểu tượng nơi đây. Từ năm 2023 đến hết tháng 11/2025, hơn 2.100 cá thể rùa mẹ lên bãi đẻ trứng an toàn, hàng nghìn tổ trứng được bảo vệ và hàng trăm nghìn rùa con được thả về biển tự nhiên.
Mùa rùa đẻ trứng vì thế trở thành sản phẩm du lịch độc đáo. Du khách có thể tham gia xem rùa mẹ lên bãi, chứng kiến quá trình ấp nở và hỗ trợ thả rùa con về biển, bên cạnh các hoạt động lặn ngắm san hô, cắm trại, khám phá suối dưới tán rừng già. Vấn đề nằm ở chỗ: điều gì xảy ra nếu nhu cầu xem rùa tăng nhanh hơn khả năng chịu tải của bãi đẻ? Côn Đảo buộc phải đặt giới hạn lượt khách, khung giờ, khoảng cách quan sát… nếu không muốn sản phẩm du lịch hấp dẫn nhất lại trở thành mối đe dọa trực tiếp với chính quần thể rùa biển mà mình đang bảo vệ.
Chiến lược tích hợp rừng – biển và quy hoạch du lịch sinh thái đến 2030
Điểm đáng chú ý trong chiến lược phát triển bền vững của Côn Đảo là cách nhìn tài nguyên theo hệ thống rừng – biển tích hợp. Theo các nhà nghiên cứu, Vườn quốc gia Côn Đảo gồm hai hợp phần bảo tồn rừng và biển, trong đó vùng biển được đánh giá là ít bị tác động của con người, mang tính mẫu chuẩn của biển nhiệt đới Việt Nam. Chính tư duy “hai hợp phần, một chiến lược” giúp địa phương xây dựng đề án du lịch sinh thái gắn với các tuyến tuần tra rừng, đường mòn và tuyến tàu biển dài khoảng 293,5 km.
Quyết định điều chỉnh đề án du lịch sinh thái đến 2030 đặt mục tiêu sử dụng các giá trị cảnh quan Vườn quốc gia Côn Đảo để phát triển du lịch sinh thái, bảo đảm hài hòa giữa kinh tế – du lịch và bảo tồn thiên nhiên. Đề án hướng tới đón khoảng 80.000–100.000 lượt khách mỗi năm, trong đó 30–35% là khách quốc tế. Đồng thời, bổ sung hai tuyến cáp treo dài 5,5 km, 19 tuyến giao thông du lịch, khu nuôi biển công nghệ cao 100 ha tại Hòn Trọc và 20 điểm du lịch sinh thái với diện tích hơn 900 ha. Nếu các hạng mục này không được thiết kế theo tiêu chuẩn xanh, bài toán phát triển bền vững sẽ nhanh chóng chuyển thành sức ép lên hệ sinh thái vốn mong manh.
Nguyên tắc phát triển bền vững: du lịch phải phục vụ bảo tồn
Câu hỏi quan trọng nhất với Côn Đảo hiện nay là: du lịch sinh thái đang hỗ trợ hay làm khó công tác bảo tồn rùa biển và rừng – biển? Thành phố đã đặt ra nguyên tắc phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí phải tuân thủ pháp luật và chuẩn mực bảo tồn rừng – biển, gắn với bảo tồn tài nguyên đặc hữu, cho thuê môi trường rừng theo hướng bền vững và phát triển hạ tầng du lịch theo tiêu chuẩn xanh. Tinh thần này chỉ có ý nghĩa nếu được cụ thể hóa thành quy định về giới hạn khách, quản lý rác thải, phương tiện không phát thải, kiểm soát tiếng ồn… chứ không dừng ở khẩu hiệu.
Ở chiều tích cực, các chương trình khoán bảo vệ hơn 5.100 ha rừng cho cộng đồng cùng kinh phí hỗ trợ đã cho thấy nỗ lực gắn bảo vệ rừng với sinh kế người dân. Việc đẩy mạnh nghiên cứu khoa học về rạn san hô, thảm cỏ biển và linh trưởng được xem là nền tảng quản lý thích ứng trước áp lực biến đổi khí hậu và du lịch. Vườn quốc gia Côn Đảo đã được công nhận là khu Ramsar biển đảo đầu tiên của Việt Nam và được ghi danh vào Danh lục Xanh IUCN. Những danh hiệu này không phải chiếc “huy chương” để quảng bá du lịch, mà là lời nhắc rằng mọi bước phát triển phải quy chiếu về một nguyên tắc giản dị: du lịch sinh thái Côn Đảo chỉ có ý nghĩa khi bảo tồn rùa biển và hệ sinh thái rừng – biển tiếp tục khỏe mạnh.
