Từ nguyên tắc chung đến cơ chế thực thi
AI an toàn là cách phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có biện pháp bảo vệ trước rủi ro, bảo đảm bảo mật, minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự giám sát phù hợp của con người. Chiều 29/10/2026 tại Quảng Ninh, Việt Nam và Nhật Bản tổ chức hội thảo hợp tác trong khuôn khổ Nhóm bạn bè Sáng kiến Tiến trình Hiroshima AI, tập trung vào bước chuyển từ nguyên tắc sang hành động. Sự kiện quy tụ cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ, cùng bàn về quản trị AI, kiểm soát rủi ro, hạ tầng, dữ liệu và cách triển khai thực tế. Đây là hướng đi đúng: tuyên bố nguyên tắc có ý nghĩa hạn chế nếu thiếu quy trình và công cụ để áp dụng. Khi hệ thống AI tham gia các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến con người, niềm tin không phải phần trang trí cho công nghệ mà là điều kiện để xã hội chấp nhận nó.
Nhu cầu hành động đang tăng cùng phạm vi ảnh hưởng của AI. Nhật Bản khởi xướng Tiến trình Hiroshima AI tại Hội nghị thượng đỉnh G7 ở Hiroshima vào tháng 5/2023; khuôn khổ chính sách toàn diện được các bộ trưởng G7 thông qua tháng 12/2023, gồm nguyên tắc hướng dẫn quốc tế và bộ quy tắc ứng xử cho tổ chức phát triển AI tiên tiến. Nhóm bạn bè được thành lập tháng 5/2024 để mở rộng sự tham gia quốc tế, với 70 quốc gia và vùng lãnh thổ tính đến tháng 10/2026. Quy mô này cho thấy quản trị AI không thể dừng ở cam kết riêng lẻ. Đối thoại Việt Nam–Nhật Bản có thể giúp chuyển chuẩn mực chung thành cách làm phù hợp với bối cảnh khu vực, nhưng giá trị của nó sẽ được đo bằng mức độ triển khai, không phải số cuộc họp.
Quản trị AI phải đi cùng hạ tầng và dữ liệu
Trụ cột đầu tiên là biến quản trị AI thành công việc vận hành cụ thể: xây dựng chiến lược, hoàn thiện pháp lý, đánh giá rủi ro và xác định ai chịu trách nhiệm khi hệ thống được sử dụng. Tại hội thảo, phía Nhật Bản nhấn mạnh vai trò của đối thoại song phương trong việc đưa các nguyên tắc quản trị AI an toàn vào thực tiễn. Phía Việt Nam cũng lưu ý rằng thống nhất nguyên tắc mới chỉ là bước đầu; cần quy trình triển khai, công cụ đánh giá và đội ngũ đủ năng lực vận hành, giám sát hệ thống. Đây là điểm mấu chốt: nếu thiếu giám sát của con người và trách nhiệm giải trình, những cam kết về an toàn khó bảo vệ người dùng khi xảy ra sai sót hoặc quyết định thiếu minh bạch.
Trụ cột thứ hai là hạ tầng AI và dữ liệu. Hai nước hướng tới chia sẻ dữ liệu, đầu tư hạ tầng số và trung tâm dữ liệu xanh; các định hướng hợp tác còn đề cập mạng quang tốc độ cao và mạng 5G. Hạ tầng không chỉ là nền móng để chạy mô hình mà còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận, lưu trữ dữ liệu và độ tin cậy của dịch vụ. Hợp tác phát triển mô hình ngôn ngữ lớn phù hợp với tiếng Việt và văn hóa Việt Nam cũng có ý nghĩa thiết thực: một hệ thống hiểu ngữ cảnh địa phương tốt hơn có thể phục vụ người dùng hữu ích hơn. Tuy vậy, chia sẻ dữ liệu cần đi kèm quy tắc bảo vệ và kiểm soát rõ ràng; mở rộng năng lực công nghệ mà xem nhẹ quản trị sẽ làm suy yếu chính niềm tin mà hai bên muốn xây dựng.
Nhân lực là mắt xích quyết định độ tin cậy
Trụ cột thứ ba là nhân lực AI. Hệ thống an toàn không tự hình thành từ phần mềm hay quy định: cần người có khả năng đánh giá rủi ro, vận hành, giám sát và chịu trách nhiệm trước những hệ quả của việc ứng dụng. Hai nước dự kiến thúc đẩy đào tạo thông qua các chương trình hợp tác, trong đó có Chương trình Học viện AI. Điều này quan trọng với cả cơ quan công quyền lẫn doanh nghiệp, bởi năng lực quản trị phải theo kịp nơi AI được đưa vào sử dụng. Hợp tác còn hướng tới phòng, chống thông tin sai lệch trên Internet và quản lý rủi ro AI. Đây là cách tiếp cận đáng hoan nghênh: độ tin cậy không chỉ nằm trong từng mô hình, mà còn phụ thuộc vào người triển khai, môi trường dữ liệu và cách xử lý tác động ngoài dự kiến.
Tiến trình hợp tác có nền tảng đối thoại rộng hơn một hội thảo. Cuộc họp trực tiếp lần thứ hai của Nhóm bạn bè diễn ra tại Tokyo vào tháng 3/2026 với 190 đại biểu và thông qua Kế hoạch hành động năm 2026; cuộc họp trực tiếp lần thứ ba dự kiến tổ chức tại Tokyo vào tháng 2/2027. Những mốc này tạo cơ hội để theo dõi tiến triển, nhưng thước đo thực chất vẫn là các quy trình quản trị được áp dụng, hạ tầng và dữ liệu được phát triển có trách nhiệm, cùng nhân lực được đào tạo để giám sát AI. Nếu ba trụ cột được kết nối thay vì triển khai rời rạc, hợp tác Việt Nam–Nhật Bản có thể góp phần tạo hệ sinh thái AI an toàn, bảo mật và đáng tin cậy cho hai nước và khu vực. Ngược lại, thiếu một trụ cột sẽ khiến nguyên tắc khó trở thành thực tiễn.
