Ban đại diện cha mẹ bước vào “kỷ nguyên mới” của sự đồng hành, không can thiệp
Điều lệ phụ huynh mới là dự thảo thông tư do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng nhằm thay thế Thông tư 55/2011, đặt lại vai trò Ban đại diện cha mẹ học sinh như một cầu nối hợp tác giữa gia đình và nhà trường, đồng thời xác lập những giới hạn pháp lý rõ ràng để ngăn chặn lạm quyền, lạm thu và bảo vệ quyền lợi học sinh, phụ huynh trong bối cảnh giáo dục và công nghệ số thay đổi nhanh chóng. Đây không phải một bản chỉnh sửa kỹ thuật, mà là nỗ lực tái định nghĩa cách người lớn tham gia vào môi trường giáo dục.
Trong dự thảo, Ban đại diện cha mẹ được xác định là cầu nối giữa gia đình và cơ sở giáo dục, cùng tham gia tư vấn tâm lý, hướng nghiệp, phòng chống bạo lực học đường, giáo dục kỹ năng sống và hỗ trợ học sinh sử dụng môi trường số an toàn. Nói thẳng, mô hình “Ban đại diện cha mẹ” được đưa trở về đúng chức năng tham gia giáo dục học sinh, thay vì trở thành tổ chức vừa mang tiếng đại diện phụ huynh, vừa bị giao gánh những khoản thu và việc quản lý lẽ ra thuộc trách nhiệm nhà trường. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo và lấy ý kiến rộng rãi cho thấy cơ quan quản lý đã lắng nghe các bức xúc kéo dài quanh hoạt động của Ban đại diện, từ câu chuyện lạm thu đến can thiệp chuyên môn.
9 hoạt động Ban đại diện cha mẹ bị cấm: siết quyền để bảo vệ học sinh và phụ huynh
Trọng tâm của điều lệ phụ huynh mới nằm ở Điều 11 dự thảo, nơi Bộ Giáo dục dành riêng để liệt kê 9 hành vi Ban đại diện cha mẹ học sinh không được làm. Thứ nhất, tổ chức này bị cấm can thiệp vào cơ cấu tổ chức, quản trị, vận hành, chương trình giáo dục, nội dung, phương pháp, đánh giá học sinh và các hoạt động chuyên môn của nhà trường. Điều này đánh dấu một thay đổi mạnh: phụ huynh vẫn có quyền góp ý, giám sát, đối thoại, nhưng không thể nhân danh tập thể cha mẹ để “điều hành” thầy cô và chương trình dạy học. Vai trò quản lý phải quay về đúng chỗ – ban giám hiệu và cơ quan chuyên môn.
Các lằn ranh tiếp theo nhắm thẳng vào những biểu hiện lạm quyền đã khiến xã hội bức xúc nhiều năm qua. Ban đại diện không được dùng danh nghĩa mình để thực hiện hành vi trái pháp luật, xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp của học sinh, giáo viên, phụ huynh; không được tự ý đặt ra các khoản thu, định mức, hay ép buộc đóng góp đi ngược nguyên tắc tự nguyện và quy định pháp luật. Đồng thời, họ không được nhận, quản lý, sử dụng các khoản tài trợ ngoài thẩm quyền; không được trục lợi từ tiền hỗ trợ, phục vụ lợi ích tổ chức hoặc cá nhân; không được gây áp lực, phân biệt đối xử với những người không tham gia hỗ trợ. Dự thảo cũng cấm thu thập, cung cấp, sử dụng hoặc công khai trái phép dữ liệu học sinh, phụ huynh, giáo viên – một bước đi cần thiết trong thời đại dữ liệu cá nhân ngày càng nhạy cảm. Cuối cùng, việc tự ý lập các “ban hội phụ huynh” ngoài điều lệ bị nghiêm cấm, cùng với mọi hành vi khác đã bị pháp luật cấm.
Tiền đóng góp, quyền riêng tư và trách nhiệm nhà trường: những thay đổi chạm đến đời sống phụ huynh
Nếu phải chọn một điểm chạm mạnh nhất với phụ huynh, đó là việc siết chặt quy định về tiền hỗ trợ. Dự thảo khẳng định rõ: mọi khoản hỗ trợ cho hoạt động của Ban đại diện đều do từng phụ huynh tự nguyện quyết định, không phải là khoản thu của cơ sở giáo dục và không tạo nghĩa vụ phải đóng góp. Trước đó, Bộ Giáo dục đã nêu rõ trong bản dự thảo đầu rằng phụ huynh có quyền ủng hộ hoặc không ủng hộ, và việc không ủng hộ không được dẫn đến phân biệt đối xử, không ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của học sinh. Đây là lời giải trực diện cho câu chuyện “đầu năm học là mùa đóng tiền”, nơi danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ từng bị dùng làm bình phong cho các khoản thu ngoài quy định.
Dự thảo cũng đóng lại cánh cửa lách luật của nhiều trường: cơ sở giáo dục không được giao việc thu tiền cho Ban đại diện, và các khoản đóng góp tự nguyện không được dùng để thay thế trách nhiệm của Nhà nước hay nhà trường, không dùng cho đầu tư, mua sắm, sửa chữa, nâng cấp cơ sở vật chất hoặc chi cho quản lý, hành chính, chuyên môn. Nói cách khác, nhà trường không thể né trách nhiệm bằng cách “đẩy” khoản chi bắt buộc sang Ban đại diện, biến họ thành chiếc bình phong che chắn cho mình. Thêm vào đó, yêu cầu minh bạch, có chứng từ và bàn giao đầy đủ hồ sơ, tiền còn dư khi kết thúc nhiệm kỳ giúp hoạt động tài chính của Ban đại diện bước sang một chuẩn mực mới về trách nhiệm giải trình. Trong bối cảnh dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và quyền trẻ em ngày càng được coi trọng, việc cấm thu thập, công khai trái phép thông tin học sinh, phụ huynh, giáo viên cho thấy điều lệ phụ huynh mới đang cập nhật tư duy quản lý theo thời đại số.
Từ “đồng hành” đến “không can thiệp”: phụ huynh sẽ tham gia giáo dục học sinh ra sao?
Nhìn vào toàn bộ dự thảo, dễ thấy Bộ Giáo dục đang cố tình đặt lại ranh giới giữa “đồng hành” và “can thiệp”, giữa “tự nguyện” và “ép buộc”. Ban đại diện cha mẹ được nhấn mạnh là cầu nối trong các hoạt động hỗ trợ học sinh về tâm lý, hướng nghiệp, kỹ năng sống, phòng chống bạo lực, môi trường số an toàn, chứ không phải cánh tay nối dài để thực hiện các khoản thu hay xử lý công việc thuộc trách nhiệm của nhà trường. Phụ huynh có quyền góp ý, phản ánh, giám sát và đối thoại, nhưng không thể nhân danh tập thể để can thiệp vào quản trị, dạy học, kiểm tra, đánh giá hay công việc chuyên môn. Chính giới hạn này tạo ra một cơ chế “phân quyền mềm”: nhà trường giữ trách nhiệm chuyên môn, phụ huynh giữ vai trò phản biện và hỗ trợ, còn Ban đại diện là không gian tổ chức tiếng nói chung, không phải cơ quan quyền lực song song.
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến xã hội trước khi ban hành thông tư thay thế Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh từ năm 2011 cho thấy cơ quan này ý thức rõ rằng quan hệ giữa nhà trường – gia đình đã đổi khác sau hơn một thập niên. Công nghệ số len vào từng lớp học, từng gia đình; quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, quyền trẻ em và yêu cầu minh bạch ngày càng được nhắc đến. Không thể dùng cách quản lý của 15 năm trước để điều tiết những quan hệ giáo dục mới. Nếu được ban hành, các quy định này sẽ là nền tảng để hoạt động của Ban đại diện đi đúng chức năng, phát huy vai trò đồng hành với nhà trường, hạn chế biến tướng trong vận động, tiếp nhận, sử dụng đóng góp của phụ huynh và giúp những ồn ào quanh Ban đại diện dần lắng xuống. Quan trọng hơn, điều lệ phụ huynh mới gửi một thông điệp rõ ràng: muốn đổi mới giáo dục, phải đổi cả cách người lớn ứng xử với nhau trong trường học, để mọi quyết định đều xoay quanh lợi ích tốt nhất cho học sinh.
