Vì sao phụ huynh phải phân biệt rõ khoản thu bắt buộc và tự nguyện?
Phân biệt rõ các khoản thu bắt buộc học sinh và những khoản học phí tự nguyện đầu năm học là việc phụ huynh cần nắm để tránh lạm thu, bảo vệ quyền lợi của con mình, đồng thời góp phần xây dựng môi trường giáo dục minh bạch khoản thu trường, đúng quy định pháp luật và phù hợp khả năng tài chính gia đình. Khi bước vào mùa thu chi đầu năm học, rất nhiều phụ huynh hoang mang trước những bảng thông báo dài với nhiều hạng mục, từ bảo hiểm, đồng phục đến chương trình ngoại khóa, công nghệ mới. Vấn đề không nằm ở chuyện nhà trường thu bao nhiêu, mà ở chỗ phụ huynh có được quyền lựa chọn và được giải thích rõ ràng hay không. Nếu không có kỹ năng đọc bảng thu, phụ huynh rất dễ chấp nhận cả những khoản không bắt buộc hoặc chưa đủ căn cứ pháp lý chỉ vì tâm lý “cả lớp đều đóng”.
Khoản thu bắt buộc học sinh và học phí tự nguyện: ranh giới pháp lý
Điểm quan trọng nhất là: khoản thu bắt buộc phải nằm trong danh mục được cơ quan có thẩm quyền cho phép, còn khoản thu theo thỏa thuận luôn phải đảm bảo nguyên tắc tự nguyện. Tại một trường THPT ở Huế, bảo hiểm y tế được ghi rõ là khoản bắt buộc, trong khi phí gửi xe, quỹ vệ sinh, tiền photo đề và giấy kiểm tra được xác định là các khoản thu tự nguyện theo Quyết định 84/2026/QĐ-UBND. Điều phụ huynh cần cảnh giác là cách cộng gộp mọi hạng mục thành một số tiền chung, khiến khó nhận ra đâu là khoản bắt buộc, đâu là dịch vụ theo nhu cầu sử dụng. Khi đó, học phí tự nguyện trên thực tế bị “ngầm” đẩy thành nghĩa vụ, tạo áp lực tâm lý cho phụ huynh và học sinh. Lạm thu thường xuất hiện đúng ở vùng xám này: khi nhà trường hoặc ban đại diện cha mẹ học sinh tự ý đặt ra khoản thu ngoài danh mục, hoặc gán nhãn bắt buộc cho khoản vốn phải tự nguyện.
Quyền của phụ huynh khi khoản thu không rõ ràng hoặc ngoài danh mục
Phụ huynh không phải người “đóng tiền cho xong”, mà có đầy đủ quyền hỏi và từ chối đối với những khoản thu mập mờ. Khi xuất hiện khoản học phí tự nguyện cho một chương trình mới như trí tuệ nhân tạo với mức 100.000 đồng/học sinh/tháng, phụ huynh có quyền yêu cầu nhà trường giải trình căn cứ tính mức thu này, bao gồm thời lượng, nội dung chương trình, nhân sự giảng dạy, phần mềm, tài khoản và thiết bị đi kèm. Đây không phải chuyện “khó tính”, mà là quyền được biết dịch vụ thực tế tương ứng với khoản tiền mình bỏ ra. Bên cạnh đó, các chương trình dịch vụ theo nhu cầu phải làm rõ: có bắt buộc cho toàn bộ học sinh hay không, và nếu học sinh không đăng ký thì việc học chương trình chính khóa có bị ảnh hưởng không. Các cơ sở giáo dục cũng được yêu cầu tạo kênh thông tin để phụ huynh phản ánh, kiến nghị về các khoản thu, và phải tiếp nhận, xử lý nghiêm túc.
Vai trò của địa phương và văn bản hướng dẫn trong quản lý thu chi đầu năm học
Không ít phụ huynh tưởng rằng mọi khoản thu đều là “quyết định nội bộ nhà trường”, nhưng thực tế các địa phương đã ban hành hướng dẫn cụ thể về quản lý thu chi đầu năm học. Một UBND xã yêu cầu các trường phải phân định rõ khoản bắt buộc theo quy định và khoản thu theo thỏa thuận, dịch vụ hoặc nguồn xã hội hóa, kiên quyết không để triển khai khoản thu trái quy định. Ở cấp tỉnh, Sở GD&ĐT ban hành công văn hướng dẫn thực hiện các khoản thu, chi trong các cơ sở giáo dục công lập, yêu cầu nhà trường rà soát toàn bộ các khoản thu ngay từ đầu năm, tránh phát sinh khoản không cần thiết hoặc thu không đúng quy định. Theo các văn bản này, hiệu trưởng chịu trách nhiệm kiểm soát thu chi, những khoản chưa có đầy đủ căn cứ pháp lý, chưa được cấp có thẩm quyền cho phép hoặc chưa bảo đảm nguyên tắc tự nguyện phải được xem xét, chấn chỉnh kịp thời. Nói cách khác, phụ huynh không “đơn độc” mà có cả hệ thống pháp lý và quản lý nhà nước đứng phía sau.
Cách phụ huynh tự kiểm tra tính hợp pháp và minh bạch khoản thu trường
Nếu muốn kiểm tra tính hợp pháp của từng khoản thu, phụ huynh nên bắt đầu từ văn bản: nghị quyết HĐND, quyết định của UBND, công văn hướng dẫn của Sở GD&ĐT về thu chi đầu năm học, cùng các thông tư về ban đại diện cha mẹ học sinh và đồng phục. Mọi khoản thu phải được công khai rõ ràng, có giải thích mục đích sử dụng, mức thu và căn cứ pháp lý; những khoản dịch vụ phục vụ hoạt động giáo dục cần có dự toán, xác định mức thu phù hợp với nội dung dịch vụ và điều kiện thực tế, đồng thời công khai để phụ huynh biết, giám sát. Câu hỏi phụ huynh nên luôn mang theo là: “Khoản này thuộc diện bắt buộc hay tự nguyện? Căn cứ pháp lý là gì? Nếu không đóng thì con tôi có bị ảnh hưởng quyền học tập không?”. Khi phụ huynh đặt câu hỏi và yêu cầu minh bạch khoản thu trường, lạm thu sẽ ít cơ hội tồn tại. Kết luận đơn giản là: hiểu luật, đọc kỹ bảng thu và dám lên tiếng, đó chính là “lá chắn” tài chính cho gia đình mỗi mùa tựu trường.
