Kiểm soát thuốc lá phải bắt đầu từ nơi sản phẩm được bán
Kiểm soát thuốc lá là hệ thống biện pháp nhằm hạn chế nguồn cung, quảng bá và khả năng tiếp cận sản phẩm, đồng thời hỗ trợ người sử dụng tránh hoặc chấm dứt lệ thuộc nicotine. Đây không thể chỉ là việc xử phạt sau khi vi phạm đã xảy ra: muốn bảo vệ người trẻ, cần theo dõi cả điểm bán, đường vận chuyển lẫn các kênh giao dịch trực tuyến. Trong 9 tháng năm 2026, lực lượng chức năng ở Nghệ An kiểm tra 19 vụ việc, xử lý 13 vụ vi phạm hành chính, thu nộp ngân sách 74,5 triệu đồng và tịch thu hàng hóa trị giá hơn 33 triệu đồng; trong đó có 1.020 bao thuốc lá nhập lậu bị thu giữ. Cùng kỳ, một trường hợp kinh doanh không giấy phép bị xử phạt, còn 9 điểm bán bị phạt vì không treo biển cấm bán cho người chưa đủ 18 tuổi. Những con số này cho thấy thực thi tại cửa hàng vẫn còn khoảng cách đáng kể giữa quy định và thực tế.
Nghệ An cũng yêu cầu tăng giám sát dấu hiệu chào bán trên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, nơi người bán và nguồn hàng khó xác minh hơn. Tỉnh đã chỉ đạo tiếp tục chống buôn lậu, chủ động phát hiện và xử lý vi phạm trong văn bản ngày 12/10/2026. Đây là hướng cần thiết, nhưng tuyên truyền người bán không thể thay cho kiểm tra có trọng điểm. Báo cáo tổng kết 13 năm thi hành luật cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13–17 tuổi tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Khi hình thức tiếp thị và mua bán dịch chuyển lên mạng, kiểm soát thuốc lá cũng phải theo kịp.

Đề xuất ngăn cả một thế hệ bắt đầu hút thuốc
Trong lúc các địa phương siết điểm bán, Hội Ung thư Việt Nam đề nghị đưa thêm biện pháp bảo vệ giới trẻ vào quá trình sửa luật phòng chống thuốc lá. Chủ tịch Hội, PGS.TS.BS Bùi Diệu, đã gửi công văn đến Bộ Y tế, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cùng các cơ quan liên quan, đề nghị bổ sung giải pháp cấm thế hệ trẻ hút thuốc. Kiến nghị đáng chú ý là cấm bán, cung cấp và mua hộ thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi, kể cả khi họ đã đủ 18 tuổi; người sinh trước mốc này tiếp tục được mua theo quy định hiện hành. Đây là đề xuất, chưa phải quy định có hiệu lực. Tuy vậy, nó nhắm thẳng vào một điểm yếu của giới hạn tuổi hiện tại: quyền mua thuốc được mở ra ngay khi người trẻ bước sang tuổi trưởng thành, dù nguy cơ lệ thuộc nicotine có thể đã hình thành từ trước.
Hội lưu ý não bộ trẻ em và thanh thiếu niên đặc biệt nhạy cảm với nicotine; tiếp xúc có thể ảnh hưởng lâu dài đến học tập, trí nhớ, sự tập trung và khả năng điều tiết cảm xúc. Vì vậy, cấm theo thế hệ có thể giúp phòng ngừa trước khi thói quen hút thuốc bắt đầu, nhưng chỉ có tác dụng nếu luật quy định rõ cách xác minh năm sinh, trách nhiệm của người bán và xử lý hành vi mua hộ. Hội cũng đề nghị đưa trở lại dự thảo quy định này trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý. Một lệnh cấm thiếu cơ chế thực thi sẽ khó ngăn người trẻ tiếp cận sản phẩm qua giao dịch trực tuyến hoặc người trung gian.
Luật cần lấp khoảng trống từ cai nghiện đến bao bì
Một chính sách chỉ tập trung ngăn người mới hút mà bỏ mặc người đã lệ thuộc sẽ chưa đủ. Hội Ung thư Việt Nam đề nghị bổ sung quy định hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, đồng thời giao Chính phủ hướng dẫn việc xác minh năm sinh, trách nhiệm của người bán và xử lý vi phạm. Đưa cai nghiện thuốc lá vào luật sẽ giúp xác lập đây là một phần của chính sách y tế công cộng, thay vì để người muốn bỏ thuốc tự xoay xở. Hội đề nghị Bộ Y tế đưa nội dung này trở lại dự thảo trong giai đoạn tiếp thu, chỉnh lý. Dự thảo sửa đổi cũng hướng tới kiểm soát hoạt động sản xuất, mua bán, vận chuyển, xuất nhập khẩu, giao dịch điện tử và trưng bày sản phẩm tại điểm bán, kể cả bán lẻ. Đây là những bước quan trọng vì hình ảnh sản phẩm và cách bày bán có thể khiến thuốc lá trở nên quen thuộc với trẻ em. Nhưng luật cần xác định cụ thể cách kiểm tra và trách nhiệm của các bên, nếu không, quy định cấm trưng bày có nguy cơ chỉ nằm trên giấy.
Cảnh báo trên bao bì cũng cần mạnh hơn. Hiện hình ảnh cảnh báo phải chiếm ít nhất 50% mỗi mặt chính; Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị nghiên cứu nâng lên ít nhất 80%, hoặc xây dựng lộ trình đạt 85–100%. Khi phần bao bì còn lại vẫn có thể được thiết kế bắt mắt, cảnh báo dễ mất sức răn đe và thương hiệu vẫn có cơ hội thu hút người trẻ. Dự thảo còn cần xem xét ngăn sự can thiệp của ngành thuốc lá vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách. Sửa luật vì thế không nên chỉ tăng thêm lệnh cấm: phải bịt các kẽ hở về quảng bá, bán hàng và hỗ trợ người nghiện.

Bảo vệ thanh thiếu niên đòi hỏi thực thi đồng bộ
Các đề xuất chỉ tạo khác biệt khi được nối thành một chuỗi hành động: lần theo nguồn hàng lậu, kiểm tra cửa hàng và kênh bán trực tuyến, hạn chế trưng bày, làm cảnh báo bao bì dễ nhận biết và hỗ trợ người muốn cai thuốc. Nếu chỉ tăng xử phạt ở điểm bán mà không theo dõi giao dịch trên mạng, hàng hóa vẫn có thể đi vòng qua hệ thống; nếu chỉ cấm người trẻ mua mà không quy định rõ trách nhiệm người bán, việc xác minh tuổi sẽ thiếu nhất quán. Khoảng trống chính sách cần được nhìn từ trải nghiệm thực tế của trẻ em và thanh thiếu niên: liệu các em có dễ bắt gặp sản phẩm, quảng cáo hay lời mời mua thuốc không? Sửa luật phòng chống thuốc lá nên lấy việc giảm khả năng tiếp cận làm thước đo, thay vì chỉ đếm số quy định mới. Cùng với đó, cơ chế cai nghiện phải giúp người đã hút có lối ra, không chỉ cảnh báo họ về rủi ro.
Từ kiểm tra thị trường ở Nghệ An đến kiến nghị sửa luật, hướng đi chung đã rõ: kiểm soát thuốc lá phải bao trùm cả nguồn cung, điểm bán, môi trường số và nhu cầu sử dụng. Đề xuất cấm mua theo thế hệ cần được thảo luận kỹ về khả năng thực thi, nhưng không nên để sự phức tạp ấy trở thành lý do trì hoãn bảo vệ người trẻ. Một khuôn khổ đủ chặt cần đi kèm hỗ trợ cai nghiện, trách nhiệm rõ ràng và giám sát thường xuyên. Đó mới là cách biến mục tiêu bảo vệ thanh thiếu niên thành kết quả có thể thấy trong đời sống.






