Sửa luật để quy định không chỉ nằm trên giấy
Luật phòng chống thuốc lá là khuôn khổ pháp lý nhằm hạn chế việc sử dụng và tiếp thị thuốc lá, giảm tác hại đối với sức khỏe, đồng thời bảo vệ cộng đồng khỏi khói thuốc và nguy cơ tiếp cận sản phẩm.
Sáng 21/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cùng các đại biểu thảo luận dự án sửa đổi luật thuốc lá, nhấn mạnh yêu cầu làm rõ hành vi bị cấm và tăng hiệu quả thực thi. Đây là hướng đi cần thiết: một lệnh cấm mơ hồ hoặc thiếu cơ chế kiểm tra sẽ khó thay đổi hành vi ngoài đời. Áp lực càng rõ khi tỷ lệ hút thuốc ở nam giới nhóm 15–19 tuổi được nêu là 5,46%, còn nhóm 20–24 tuổi là 32,6%, gần gấp sáu lần. Mục tiêu không nên dừng ở việc bổ sung câu chữ vào luật; quy định phải giúp người trẻ ít gặp thuốc lá hơn, người dân có môi trường không khói thuốc hơn và cơ quan chức năng có căn cứ xử lý cụ thể.
Cấm trưng bày phải phân biệt rõ với niêm yết giá
Dự thảo đề xuất cấm trưng bày sản phẩm, bao bì, hình ảnh và nhãn hiệu thuốc lá tại điểm bán, thay cho cách cho phép trưng bày giới hạn hiện nay. Nhưng cấm trưng bày không thể đồng nghĩa với cấm mọi thông tin phục vụ giao dịch hợp pháp: dự thảo cần tách bạch việc phô bày, quảng bá với niêm yết giá và sử dụng tên thương mại. Sự phân định ấy đặc biệt quan trọng tại cửa hàng miễn thuế, sân bay và khu vực biên giới, nơi cách áp dụng có thể khác nhau.
Tủ kín che khuất sản phẩm có thể là giải pháp, nhưng chỉ hữu hiệu nếu có hướng dẫn, kiểm tra và chế tài đủ sức răn đe; thiếu các khâu này, lệnh cấm dễ chỉ tồn tại trên giấy. Cùng lúc, dự thảo cần kiểm soát việc bán cho người dưới 18 tuổi và kinh doanh qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, ứng dụng số. Đây là phần thực thi không thể bỏ qua nếu muốn kiểm soát thuốc lá tại cả quầy hàng lẫn không gian trực tuyến.
Chặn đường mở rộng thị trường cho sản phẩm mới có hại
Sản phẩm thuốc lá mới đặt ra thách thức trực tiếp: nếu khái niệm và phạm vi điều chỉnh chậm hơn công nghệ, thị trường có thể mở rộng trước khi quy định kịp bao quát. Vì vậy, quan điểm được nêu tại phiên thảo luận là không thí điểm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay sản phẩm thuốc lá mới khác khi đã xác định chúng có hại cho sức khỏe. Đây là lựa chọn thận trọng hơn việc cho sản phẩm lưu hành thử rồi mới xử lý hậu quả.
Luật cần xác định rõ sản phẩm nào thuộc diện cấm, hành vi nào bị xử lý và cách áp dụng quy định trước những biến thể mới. Dự thảo cũng được yêu cầu cụ thể hóa Nghị quyết 173/2024/QH15 về cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Với người dân, hiệu quả của quy định sẽ thể hiện ở việc giảm khả năng tiếp cận, nhất là với người trẻ, chứ không chỉ ở số điều khoản được bổ sung. Cấm đúng đối tượng và thực thi nhất quán sẽ ngăn khoảng trống pháp lý trở thành lối vào cho sản phẩm có hại.
Ưu tiên sức khỏe, không lấy nguồn thu làm lý do trì hoãn
Một dự kiến đáng chú ý là nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì từ 50% lên 85%, kèm thông tin hỗ trợ cai nghiện và thay đổi mẫu cảnh báo định kỳ. Đại biểu cũng lưu ý diện tích 50% đã áp dụng 13 năm mà hình ảnh, nội dung chưa đổi, khiến sức răn đe suy giảm. Cảnh báo lớn hơn, rõ hơn giúp người mua nhìn thấy rủi ro ngay tại điểm quyết định; song cần quy định kỹ thuật và cách kiểm tra để cảnh báo không bị che khuất.
Dự thảo còn hướng tới mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, gồm một số cơ sở dịch vụ theo lộ trình và các phương tiện như tàu hỏa, tàu thủy. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh lợi ích xã hội của phòng, chống tác hại thuốc lá lớn hơn việc giữ nguồn thu ngân sách. Dự thảo dự kiến được thảo luận tại hội trường ngày 9/11 và xem xét thông qua vào cuối kỳ họp; các quy định cần có căn cứ khoa học, tiêu chuẩn kỹ thuật đầy đủ trước khi trình Quốc hội. Kết quả sửa đổi chỉ đáng kể nếu luật vừa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa có thể thực thi và xử lý vi phạm.
