Cam kết 14.114 sinh viên: Tín hiệu mạnh nhưng chưa đủ
Việc hơn 14.000 sinh viên sư phạm bày tỏ sẵn sàng ký cam kết về vùng biên dạy học nếu được hỗ trợ đào tạo đầy đủ và bảo đảm điều kiện phù hợp là một cơ hội hiếm có để giải quyết thiếu hụt giáo viên lâu nay tại các địa bàn khó khăn, nhưng cơ hội này chỉ trở thành hiện thực khi đi kèm các chính sách ổn định, minh bạch và dài hạn chứ không dừng ở những tuyên bố thiện chí nhất thời.Đáng chú ý, báo cáo nghiên cứu tại 22 tỉnh, thành có xã biên giới cho thấy 14.114 sinh viên sư phạm rất sẵn sàng hoặc sẵn sàng ký cam kết phục vụ nếu được hỗ trợ đào tạo đầy đủ và có điều kiện phù hợp. Con số này nằm trong tổng số 17.575 sinh viên sư phạm được khảo sát, trong đó 11.036 em có mong muốn hoặc cân nhắc công tác tại vùng biên giới. Đây không chỉ là nguồn nhân lực bổ sung, mà là cơ hội tái cấu trúc chiến lược phát triển đội ngũ giáo viên vùng biên theo hướng chủ động, có quy hoạch thay vì “chữa cháy” như hiện nay.
Thiếu giáo viên vùng biên: Lỗ hổng kéo dài của giáo dục vùng khó khăn
Vấn đề cốt lõi khiến câu chuyện sinh viên sư phạm vùng biên trở nên cấp thiết là thực trạng thiếu và mất cân đối giáo viên kéo dài tại khu vực này. Khảo sát của ngành giáo dục cho thấy nhiều địa bàn biên giới vẫn thiếu giáo viên, đặc biệt ở một số môn học, trong khi tuyển dụng khó khăn và khả năng thu hút, giữ chân giáo viên lâu dài còn hạn chế. Đội ngũ hiện có ở các cơ sở giáo dục vùng biên tuy cơ bản đáp ứng yêu cầu tổ chức hoạt động giáo dục, nhưng vẫn tồn tại tình trạng mất cân đối giữa các cấp học, môn học, vị trí việc làm và giữa các địa bàn. Không ít trường phải bố trí giáo viên dạy chéo môn, tăng tiết hoặc kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ – một giải pháp tình thế, dễ dẫn đến quá tải và chất lượng giảm sút. Trong bối cảnh các trường học vùng biên được đầu tư thêm về hạ tầng và chất lượng đào tạo, lỗ hổng lớn nhất còn lại chính là con người.
Nguồn tại chỗ và lớp sinh viên mới: Lời giải bền vững cho tuyển dụng giáo viên nông thôn
Nếu chỉ trông vào việc điều động giáo viên từ đô thị lên miền núi, bài toán tuyển dụng giáo viên nông thôn sẽ không bao giờ bền vững. Khảo sát 37.654 giáo viên cho thấy 64,7% là người địa phương – con số khẳng định quan điểm: muốn giữ giáo viên ở vùng biên thì phải dựa vào nguồn tại chỗ. Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học nhấn mạnh, giáo viên là người địa phương có lợi thế về ngôn ngữ, văn hóa, khả năng thích nghi và gắn bó cộng đồng. Trong chuỗi nguồn nhân lực ấy, học sinh dân tộc thiểu số, học sinh vùng biên, học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú, trường dự bị đại học và sinh viên sư phạm có nguyện vọng trở về địa phương là lực lượng cần được phát hiện, định hướng và hỗ trợ từ sớm. Con số 996/1.863 học sinh trường dự bị đại học (53,5%) dự kiến chọn ngành sư phạm cho thấy nếu có chiến lược tạo nguồn bài bản, vùng biên không thiếu người để đào tạo thành giáo viên tương lai.
Điều kiện nào để cam kết không biến thành “bản hợp đồng một chiều”?
Điểm mấu chốt không phải là có bao nhiêu sinh viên đồng ý ký cam kết, mà là họ sẽ trụ lại bao lâu. Các yếu tố tác động đến quyết định gắn bó của sinh viên sư phạm vùng biên đã được chỉ ra khá rõ: việc làm sau tốt nghiệp, tiền lương, phụ cấp, nhà ở, điều kiện sinh hoạt, môi trường công tác và cơ hội phát triển nghề nghiệp đều ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn về vùng biên giới. Nếu chính sách chỉ nhấn mạnh nghĩa vụ mà thiếu cơ chế bảo vệ quyền lợi, cam kết dễ thành rào cản hơn là động lực. Nhiều ý kiến chuyên gia đề nghị phát huy vai trò các trường dự bị đại học trong tạo nguồn; hoàn thiện cơ chế cử tuyển gắn với nhu cầu sử dụng; sử dụng hiệu quả cơ chế đặt hàng, hỗ trợ đào tạo; và nghiên cứu tuyển dụng phù hợp với nguồn nhân lực đào tạo theo chính sách. Quan trọng hơn, chính sách hỗ trợ đào tạo phải đi kèm cam kết tuyển dụng, phân định rõ trách nhiệm giữa địa phương và cơ sở đào tạo.
Từ chính sách trên giấy đến lớp học vùng biên: Cần một “gói cam kết đôi”
14.114 sinh viên sư phạm sẵn sàng về vùng biên là lời khẳng định rằng lớp trẻ không quay lưng với giáo dục vùng khó khăn – nếu họ được đối xử công bằng, rõ ràng và có tương lai. Để biến cam kết thành hiện thực lâu dài, nhà nước và địa phương cần một “gói cam kết đôi”: sinh viên chấp nhận về vùng khó khăn, còn hệ thống phải bảo đảm nhà ở, nhà công vụ, điều kiện sinh hoạt, giao thông, môi trường làm việc, chế độ đãi ngộ, bồi dưỡng chuyên môn và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Nếu các điều kiện hỗ trợ phù hợp không được thực thi, sinh viên sư phạm vùng biên sẽ tiếp tục là cụm từ đẹp trong báo cáo, chứ không trở thành lực lượng nòng cốt trong các lớp học nơi biên giới. Ngược lại, nếu biết tận dụng cơ hội này, Việt Nam có thể bước một bước dài trong việc củng cố giáo dục vùng khó khăn, giảm dần khoảng cách giữa miền núi và miền xuôi ngay từ bên trong hệ thống nhà trường.
