Trường nội trú vùng biên: Từ chủ trương chính sách đến “ngôi nhà thứ hai”
Trường nội trú vùng biên là mô hình trường phổ thông tổ chức dạy học kết hợp ăn ở tập trung cho học sinh vùng biên giới, với hệ thống lớp học, ký túc xá, nhà ăn, khu thể thao và không gian sinh hoạt chung được thiết kế đồng bộ, nhằm bảo đảm con em các thôn bản xa xôi có điều kiện học tập ổn định, liên tục và an toàn trong suốt năm học.
Điểm mấu chốt hiện nay là sáu trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đang gấp rút hoàn thiện để đón hơn 4.600 học sinh vùng biên trong năm học đầu tiên. Đây không chỉ là một dự án xây dựng cơ sở vật chất trường học, mà là bước thử lớn cho cam kết “không để học sinh vùng biên bị bỏ lại phía sau”. Các trường được gọi là “ngôi nhà thứ hai” của học sinh dân tộc thiểu số vùng cao vì cung cấp cả chỗ học lẫn nơi ở, ăn uống, sinh hoạt ổn định. Vấn đề không còn là “có xây hay không”, mà là “vận hành có đủ tốt để giữ chân học sinh và nâng chất lượng giáo dục hay không”.
Cơ sở vật chất: Đủ phòng, đủ sân, nhưng đã thật sự “đủ sống”?
Nhìn trên giấy tờ, cơ sở vật chất của các trường nội trú vùng biên khá ấn tượng: mỗi công trình quy mô 28 lớp học, phục vụ khoảng 980–1.000 học sinh, với khu phòng học, nhà thi đấu đa năng, ký túc xá khép kín, khu bán trú, nhà ăn đạt chuẩn an toàn thực phẩm, sân chơi và khu thể thao đồng bộ. Phần xây dựng chính của các khối phòng học cơ bản đã hoàn thành, các hạng mục bàn ghế, hệ thống điện, nước và thiết bị dạy học đang được lắp đặt nốt.
Tuy nhiên, “đủ phòng” không tự động đồng nghĩa với “đủ sống”. Không gian được thiết kế để đưa học sinh từ các thôn bản hẻo lánh về một đầu mối, hạn chế việc đi học xa nhà hoặc bỏ học giữa chừng, nhưng chất lượng trải nghiệm nội trú sẽ phụ thuộc vào những chi tiết rất đời thường: nước nóng, ánh sáng phòng ngủ, độ sạch nhà vệ sinh, tiếng ồn ký túc, khẩu phần bữa ăn. Nếu các hạng mục này bị xem nhẹ, trường dù mới và khang trang cũng khó trở thành nơi học sinh vùng biên muốn gắn bó lâu dài.
Lào Cai và “Chiến dịch 100 ngày đêm”: Hạ tầng mạnh có kèm quản trị mạnh?
Tại Lào Cai, bốn trường nội trú liên cấp tiểu học và THCS ở Mường Khương, Pha Long, A Mú Sung và Y Tý dự kiến được khánh thành, đưa vào sử dụng trong năm học 2026-2027. Ở Pha Long, công trình quy mô 28 lớp phục vụ hơn 1.000 học sinh đã hoàn thành cơ bản, các khối phòng học, nhà thi đấu đa năng và khu nội trú khép kín đã xong phần kiến trúc; nhà thầu đang rải thảm nhựa, lát sân, trồng cây và chạy thử hệ thống cấp thoát nước, trạm biến áp. Y Tý cũng hoàn tất sơn các khối nhà, sẵn sàng cho khánh thành.
Để kịp bàn giao, tỉnh phát động “Chiến dịch 100 ngày đêm cao điểm”, huy động chính quyền, chủ đầu tư, nhà thầu cùng vào cuộc. Cán bộ chiến sĩ biên phòng trực tiếp tham gia thi công, vận chuyển vật liệu, dọn vệ sinh trường học. Đây là hình ảnh đáng trân trọng, nhưng cũng đặt ra câu hỏi: sau giai đoạn cao điểm, liệu có một “chiến dịch 100 ngày đêm” khác dành cho công tác quản trị, bảo trì và chăm sóc học sinh hay không? Nếu không có cơ chế vận hành bền vững, những trường mới có nguy cơ xuống cấp nhanh, còn mô hình nội trú dễ trở thành gánh nặng cho giáo viên và học sinh.
Hệ thống hỗ trợ học sinh: Từ kỷ luật nội trú đến bữa ăn và tâm lý
Điểm tích cực là công tác chuẩn bị không dừng ở tường gạch và mái ngói. Các địa phương đã vận động hơn 4.600 học sinh ra lớp và bố trí 425 cán bộ, giáo viên, nhân viên cho 6 trường nội trú vùng biên. Tổ công tác ngành giáo dục hỗ trợ sắp xếp sách giáo khoa, hướng dẫn đội ngũ cấp dưỡng vận hành bếp ăn, bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm và bữa ăn đủ dinh dưỡng cho học sinh nội trú. Đồng thời, các trường xây dựng phương án tổ chức dạy học, ăn ở, sinh hoạt phù hợp từng địa bàn.
Với học sinh vùng cao, chuyển sang môi trường nội trú liên cấp là cú sốc không nhỏ: lần đầu xa gia đình, thời gian học và sinh hoạt được tổ chức chặt chẽ hơn. Việc tập trung học sinh sớm để làm quen nội quy, bạn bè, thầy cô được đánh giá là bước đi đúng. Tuy vậy, hệ thống hỗ trợ tâm lý, quản lý giờ giấc, phân luồng học sinh nhỏ tuổi – lớn tuổi, quản lý số em ở lại trường và về nhà cuối tuần vẫn là bài toán khó. Nếu không chuẩn bị kỹ, nội quy có thể trở thành áp lực, còn ký túc xá dễ biến thành không gian căng thẳng chứ không phải nơi an toàn cho học sinh vùng biên.
Tiếng trống khai trường và bài kiểm tra dài hạn cho mô hình nội trú vùng biên
Tiếng trống khai trường sẽ vang lên lúc 7 giờ sáng ngày 05-9 tại cả 6 trường nội trú vùng biên, trước khi chương trình học chính khóa bắt đầu từ ngày 07-9. Đây là cột mốc quan trọng, nhưng mới chỉ là bài kiểm tra đầu tiên. Chủ tịch UBND thành phố đã yêu cầu ngành giáo dục và các địa phương khẩn trương hoàn tất cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, sách giáo khoa, đồng phục và tổ chức ăn ở cho học sinh. Các lực lượng thanh niên, phụ nữ, dân quân, biên phòng, công an và người dân cùng hỗ trợ hoàn thiện cảnh quan, vệ sinh môi trường để khai giảng an toàn, chu đáo.
Tuy nhiên, thành công của năm học 2026-2027 sẽ không được đo bằng số băng khánh thành hay số phòng học mới, mà bằng số học sinh vùng biên tiếp tục gắn bó với trường, không bỏ học giữa chừng, và bằng chất lượng học tập, kỹ năng sống các em đạt được. Nếu mô hình trường nội trú vùng biên duy trì được cơ sở vật chất tốt, nuôi dưỡng được đời sống tinh thần, và tạo nên cộng đồng học tập tích cực, nó sẽ là minh chứng rằng những “ngôi nhà thứ hai” này xứng đáng với kỳ vọng lớn lao đã đặt vào.
