Từ kỳ vọng chiến lược đến mục tiêu công nghệ
Hợp tác bán dẫn và AI Việt Nhật là việc hai nước cùng kết nối nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm trong các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược. Đây không nên chỉ là một lời hứa ngoại giao: thước đo phải là năng lực công nghệ hình thành được tại Việt Nam và giá trị thực tế mà doanh nghiệp, người lao động nhận được. Trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học-công nghệ Việt Nam-Nhật Bản tại Tokyo. Lãnh đạo Việt Nam nhấn mạnh cần mở rộng nghiên cứu và chuyển giao trong bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, cùng các lĩnh vực chiến lược khác. Kỳ vọng tạo đột phá vì thế gắn với yêu cầu chuyển từ quan hệ đối tác tin cậy sang cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ và đưa kết quả vào ứng dụng.
Thời điểm này có ý nghĩa bởi chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và những thay đổi trong chuỗi cung ứng đang buộc hai bên nâng chất lượng hợp tác, thay vì chỉ tăng quy mô đầu tư hay thương mại. Với mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân lực chất lượng cao là động lực tăng năng suất và sức cạnh tranh. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, quản trị, tiêu chuẩn và mạng lưới thị trường; Việt Nam có lực lượng lao động năng động cùng vị trí trong mạng lưới sản xuất khu vực. Ghép đúng những thế mạnh ấy quan trọng hơn việc công bố thêm các lĩnh vực hợp tác.
Diễn đàn công tư phải nối được nghiên cứu với thị trường
Diễn đàn công tư tại Tokyo tập trung vào hợp tác kinh tế và khoa học-công nghệ; đại diện doanh nghiệp hai nước trình bày các sáng kiến hợp tác thiết thực. Giá trị của diễn đàn không nằm ở số lượng phát biểu, mà ở khả năng đưa Nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp vào cùng một chuỗi công việc: xác định nhu cầu, tổ chức nghiên cứu, đào tạo người làm và thương mại hóa sản phẩm. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn kêu gọi kết nối doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học để đưa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có khả năng thương mại hóa, đồng thời ưu tiên chương trình có đối tác, mục tiêu và khả năng triển khai rõ ràng. Đây là tiêu chuẩn đúng cho hợp tác bán dẫn và AI: một dự án chỉ đáng kể khi có đầu mối chịu trách nhiệm, lộ trình thực hiện và cơ chế để doanh nghiệp Việt Nam học hỏi, tham gia sâu hơn vào thiết kế, sản xuất hoặc cung ứng.
Các nhiệm vụ nghiên cứu chung về bán dẫn triển khai trong năm 2026 là dấu hiệu cho thấy quan hệ đang tiến từ hợp tác kỹ thuật sang cùng nghiên cứu và phát triển công nghệ. Diễn đàn cũng tạo không gian để hai phía thảo luận liên kết trong chuỗi giá trị, nâng năng lực công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và quản trị cho doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, kết nối công tư sẽ không tự động tạo ra năng lực nội địa. Cần gắn đầu tư với đào tạo kỹ sư, chuyển giao tri thức và cơ hội để doanh nghiệp trong nước đảm nhận phần việc có hàm lượng kỹ thuật cao hơn, thay vì dừng ở vai trò cung ứng đơn giản.
Đối thoại cấp cao mở đường, chuyên gia làm cầu nối
Đối thoại cấp cao có thể giúp gỡ vướng về thể chế, xác lập ưu tiên và tạo niềm tin cho các chương trình dài hạn; kết nối công tư mới là khâu biến những định hướng ấy thành dự án. Hai cách làm bổ trợ cho nhau: cam kết chính trị cần dẫn tới cơ chế phối hợp, còn doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu cần phản hồi sớm về nhân lực, tiêu chuẩn và điều kiện triển khai. Nguồn lực trí thức Việt Nam tại Nhật Bản có thể làm cầu nối quan trọng. Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản cho biết hiện có hơn 260 nhà khoa học giữ vị trí giáo sư, phó giáo sư hoặc tiến sĩ, cùng gần 1.000 chuyên gia được đánh giá có trình độ cao trong các lĩnh vực chuyên môn, kỹ thuật và quản lý. Nhiều người đã đảm nhiệm vai trò nghiên cứu, đào tạo và phát triển công nghệ tại đại học, viện nghiên cứu, tập đoàn Nhật Bản. Nếu được kết nối bằng chương trình nghiên cứu chung, phòng thí nghiệm và hợp tác giữa trường với doanh nghiệp, mạng lưới này có thể đưa kinh nghiệm và công nghệ đến gần hơn với nhu cầu sản xuất trong nước.
Các văn kiện hợp tác được chứng kiến tại diễn đàn bao quát công nghệ thông tin, AI, bán dẫn, năng lượng, giáo dục-đào tạo, nghiên cứu khoa học và nhiều lĩnh vực khác. Phạm vi rộng mở ra cơ hội, nhưng cũng đặt ra yêu cầu chọn việc có thể làm trước. Những trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và chương trình phát triển công nghệ chung chỉ có ý nghĩa khi gắn với nhu cầu sản xuất và thị trường. Vì vậy, cần công khai mục tiêu, đầu mối thực hiện và cách đánh giá kết quả; nếu không, danh mục hợp tác dễ rộng hơn năng lực triển khai.
Thước đo cuối cùng là năng suất và cơ hội cho người dân
Hợp tác công nghệ chỉ trở thành thành quả quốc gia khi người dân cảm nhận được qua việc làm tốt hơn, doanh nghiệp vững mạnh hơn và năng suất cao hơn. Điều đó đòi hỏi đào tạo kỹ sư, chuyên gia công nghệ và nhà khoa học trẻ song hành với nghiên cứu chung, trao đổi chuyên gia và hợp tác giữa các cơ sở đào tạo. Người Việt học tập, làm việc tại Nhật Bản cũng cần có điều kiện tích lũy tri thức, nâng tay nghề, phát triển sự nghiệp và được bảo đảm quyền lợi chính đáng. Trong khuôn khổ chuyến thăm, theo chương trình, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ hội kiến Nhà vua và Hoàng hậu Nhật Bản, hội đàm với Thủ tướng Takaichi Sanae cùng các hoạt động đối ngoại khác. Tại diễn đàn, hai bên cũng chứng kiến lễ công bố Năm Hợp tác du lịch Việt Nam-Nhật Bản 2027-2028. Những tiếp xúc tiếp theo có thể duy trì đà hợp tác, nhưng thành công nên được đo bằng công nghệ phát triển, sản phẩm tạo ra, doanh nghiệp cùng trưởng thành và nhân lực chất lượng cao được đào tạo.
Kỳ vọng đột phá trong AI Việt Nhật và hợp tác bán dẫn là có cơ sở, nhưng không thể chỉ dựa vào thiện chí hay tuyên bố chung. Đối thoại cấp cao cần mở đường cho chính sách và cam kết dài hạn; diễn đàn công tư phải nối được vốn, tri thức, trường viện và doanh nghiệp vào dự án có kết quả kiểm chứng được. Ưu tiên rõ ràng, nhân lực được đầu tư và nghiên cứu gắn với thị trường sẽ quyết định liệu quan hệ khoa học công nghệ song phương có tạo ra năng lực mới cho Việt Nam hay không.
