Văn hóa dân gian sân khấu: Không gian thử nghiệm hay bảo tàng sống?
Văn hóa dân gian sân khấu là cách các nghệ sĩ đưa truyện cổ, nghi lễ, nhạc cụ và lễ hội truyền thống lên sàn diễn bằng ngôn ngữ âm nhạc, hình thể và mỹ thuật đương đại, tạo ra một không gian vừa mang tính bảo tồn, vừa mở đường cho những sáng tạo mới hướng đến khán giả trẻ. Công diễn 4 của chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai” chọn chủ đề “Đầu đội trời, chân đạp đất”, được xây dựng như một chương văn hóa, quy tụ chất liệu từ hát then, đàn tính, chèo, hát ru, cải lương, đờn ca tài tử đến dân ca Nam Bộ. Điểm mấu chốt không phải là “trình diễn di sản” một cách trưng bày, mà là cài văn hóa vào mạch sân khấu, biến nó thành chất liệu sống. Nếu xem sân khấu như bảo tàng, khán giả trẻ sẽ đứng ngoài; còn nếu chỉ chạy theo hiệu ứng, văn hóa lại bị rút thành phông nền.
Từ truyện Thạch Sanh đến không gian Tày: Khi cây đàn thần gặp đàn tính
Trong tiết mục “Tích tịch tình tang”, liên minh Hợp Lực – Rực Rỡ không kể lại nguyên xi truyện Thạch Sanh, mà dùng nó như trục cảm hứng để mở cửa vào thế giới văn hóa Tày. Từ hình ảnh cây đàn thần, Hoàng Rob và ê-kíp đặt cạnh đàn tính, hát Then, múa sư tử mèo và lễ hội Lồng Tồng, đưa trọn không gian miền núi phía Bắc lên sân khấu “Anh trai vượt ngàn chông gai”. Cây đàn khổng lồ treo giữa sân khấu trở thành điểm nối biểu tượng giữa đàn thần trong truyện Thạch Sanh và đàn tính trong đời sống Tày, như một “mái nhà văn hóa” bao trùm câu chuyện. Quan trọng hơn, truyện Thạch Sanh được nhìn như một dị bản mở – với các phiên bản Kinh, Khmer, Tày – cho phép nghệ sĩ chọn lăng kính bản địa thay vì mặc định chỉ một phiên bản trung tâm. Đây là lựa chọn mang tính lập trường: kể cổ tích Việt từ nhiều giọng nói, nhiều bản sắc.
Lồng Tồng, múa sư tử mèo và bài toán “hiện đại hóa truyền thống”
Khi Hoàng Rob nói “hiện đại hóa văn hóa không có nghĩa là muốn làm gì cũng được”, anh chạm đúng ranh giới nhạy cảm nhất của hiện đại hóa truyền thống trên sân khấu. Lễ hội Lồng Tồng, hát Then, đàn tính, múa sư tử mèo, múa bát không xuất hiện như “đồ trang trí”, mà giữ vai trò kể chuyện: Lồng Tồng gắn với ước vọng mùa màng, bình an; múa sư tử mèo mang năng lượng lễ hội cộng đồng; múa bát đem lại sắc thái sinh hoạt mềm mại. Khi đặt cạnh nhau, chúng tạo nên hai trạng thái cảm xúc của một lễ hội, đồng thời phù hợp với hành trình Thạch Sanh – từ chiến thắng cái ác đến trở về cuộc sống yên bình. Thách thức, như chính ê-kíp nhìn nhận, là làm sao để văn hóa không bị rút gọn thành “màu mè dân tộc”, mà vẫn đủ hấp dẫn khán giả trẻ vốn quen với trap, hiphop, EDM.
Từ Then đến trap: Khi khán giả trẻ trở thành chiếc cầu còn lại
Công diễn 4 cho thấy hiện đại hóa truyền thống không chỉ là chuyện mỹ thuật sân khấu mà là cách “dịch” di sản sang ngôn ngữ đương đại. “Tiếng ru cội nguồn” kết hợp chèo, hát ru Bắc Bộ, âm hưởng sáo Tây Bắc với hiphop, trap để kể truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ. “Trên đất mình” hòa quyện cải lương, dân ca Nam Bộ, đờn ca tài tử với dàn dựng hiện đại. NSƯT sáo trúc Trần Văn Sơn nhận định sự kết hợp chất liệu dân tộc với âm nhạc trẻ tạo nên cầu nối, giúp nghệ thuật truyền thống dễ tiếp cận hơn với công chúng trẻ. Hình ảnh Hoàng Dũng cùng mẹ – thành viên nhóm hát Then Suối Ngàn – đứng chung sân khấu, đưa hát Then đã được UNESCO ghi danh vào không gian trình diễn mới, là lời nhắc rằng di sản chỉ sống khi có cả người truyền và người đón nhận.
Sáng tạo sân khấu Việt: Bước tiếp nào sau những thí nghiệm đầu tiên?
Những tiết mục ở “Anh trai vượt ngàn chông gai” cho thấy một hướng đi: văn hóa dân gian sân khấu không dừng ở tái hiện, mà dám thử nghiệm cấu trúc, mỹ học, âm thanh. Từ Thạch Sanh đến hát Then, từ cây đàn thần đến múa sư tử mèo, các nghệ sĩ đang nới rộng biên độ sáng tạo sân khấu Việt. Khó nhất, như Hoàng Rob thừa nhận, là giữ cho văn hóa không bị biến thành phông nền, đồng thời vẫn khiến khán giả hôm nay cảm thấy gần gũi. Anh kỳ vọng chỉ cần sau một tiết mục, có một bạn trẻ tò mò hỏi “Đàn tính là gì? Then là gì? Lồng Tồng là gì? Múa sư tử mèo có câu chuyện gì?”, văn hóa đã bước thêm một bước ra khỏi không gian truyền thống. Tương lai của hiện đại hóa truyền thống vì thế phụ thuộc trực tiếp vào mức độ tò mò và đồng hành của khán giả – những người quyết định liệu các thí nghiệm hôm nay có trở thành ngôn ngữ sân khấu của ngày mai hay không.
