Một nhà máy điện được xây sâu trong lòng núi
Thủy điện tích năng Bác Ái là dự án lưu trữ năng lượng bằng cách bơm nước từ hồ thấp lên hồ cao khi điện dư, rồi đưa nước qua tua-bin để phát điện lúc nhu cầu tăng. Khởi công tháng 2/2025 tại xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa, dự án do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư.
Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô phát điện mà còn là cách bố trí công trình: phần lớn hạng mục nằm dưới lòng đất, với nhà máy và hệ thống đường hầm thủy điện xuống sâu tới 500 m. Đây là lựa chọn mang tính kỹ thuật, nhưng cũng biến việc thi công thành một trong những thử thách lớn nhất của dự án. Nhà máy thủy điện ngầm và các tuyến hầm phải được đào, gia cố trong điều kiện địa chất phức tạp, không gian hạn chế và nhiều mũi thi công cùng hoạt động. Vì thế, tiến độ ở đây không thể đo bằng số mét đào đơn thuần; chất lượng gia cố và an toàn cũng quyết định liệu những thiết bị phát điện có thể được lắp đặt, vận hành đúng kế hoạch hay không.
Đường hầm là phần cốt lõi, không phải hạng mục phụ
Trong một dự án thủy điện tích năng, đường hầm kết nối các hạng mục ngầm và tạo lối dẫn nước đến, đi khỏi khu vực nhà máy; chính chu trình nước đó cho phép công trình chuyển điện dư thành năng lượng có thể dùng về sau. Bởi vậy, nhà máy và đường hầm không phải hai phần tách biệt: nhà máy là nơi đặt tổ máy, còn mạng hầm tạo điều kiện cho nước đi qua hệ thống để phát điện.
Quy mô thi công cho thấy mức độ phức tạp: liên danh nhà thầu đã đào, gia cố 3 tuyến hầm và 2 ngách thi công, đồng thời tiếp tục triển khai 7 tuyến hầm cùng khu vực nhà máy ngầm. Tổng khối lượng đào và gia cố hầm lũy kế đạt 7.160/17.000 m, tương đương 42%; phần nhà máy ngầm đạt 87.835/214.247 m³, tương đương 41%. Một số hạng mục vượt kế hoạch, nhưng các con số này cũng cho thấy còn nhiều việc phía trước. Hầm lớn phải chia thành hai tầng đào ở một số vị trí, làm tăng gần gấp đôi số chu kỳ khoan, nổ mìn, bốc xúc và gia cố.
Vốn lớn, lợi ích nằm ở khả năng điều tiết điện
Với tổng mức đầu tư hơn 21.101 tỷ đồng và công suất thiết kế 1.200 MW, gồm 4 tổ máy, mỗi tổ 300 MW, Bác Ái là dự án thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam. Quy mô vốn chỉ có ý nghĩa khi công trình giải quyết được một nhu cầu cụ thể của hệ thống điện: dự án thuộc danh mục năng lượng quan trọng trong Quy hoạch điện VIII, hướng tới tăng khả năng lưu trữ và đáp ứng nhu cầu phát điện giờ cao điểm.
Cơ chế vận hành khá dễ hình dung: dùng điện vào giờ thấp điểm để bơm nước lên hồ cao, sau đó phát điện khi nhu cầu tăng. Với người sử dụng điện, giá trị thiết thực là hệ thống có thêm nguồn điều tiết, giúp giảm chênh lệch giữa các thời điểm tiêu thụ; nhà máy còn có chức năng điều tần, bù công suất phản kháng và dự phòng quay. Đây không phải nguồn năng lượng mới tạo ra điện từ nước mà là một dạng lưu trữ, có thể hỗ trợ cân bằng cung cầu và giúp hệ thống tiếp nhận tốt hơn nguồn gió, mặt trời biến động theo thời tiết.
Mốc 2030 sẽ kiểm chứng năng lực thực thi
Theo kế hoạch, tổ máy đầu tiên dự kiến phát điện tháng 12/2029; ba tổ máy còn lại lần lượt vận hành vào tháng 4, tháng 8 và tháng 12/2030, đưa toàn bộ bốn tổ máy vào hoạt động trong năm 2030. Dự án dự kiến hoàn thành vào tháng 5/2031. Mốc vận hành đủ tổ máy vì vậy quan trọng hơn một lời hứa tiến độ: nó đánh dấu thời điểm công trình có thể cung cấp đầy đủ năng lực lưu trữ và phát điện theo thiết kế.
Trước mắt, nhà thầu đặt mục tiêu hoàn thành đào và gia cố nhà máy ngầm đến cao trình 109,5 m trước ngày 31/12 để mở đường cho các hạng mục tiếp theo. Địa chất yếu, không gian thi công chật và yêu cầu phối hợp nổ mìn khiến tiến độ phải gắn liền với kiểm soát an toàn, không thể chỉ chạy theo sản lượng. Bác Ái là bước thử quan trọng cho năng lực xây dựng công trình ngầm quy mô lớn và khả năng tích hợp năng lượng tái tạo. Kết luận sẽ không nằm ở độ sâu 500 m hay tổng vốn đầu tư, mà ở việc các tổ máy có vận hành đúng lịch và hỗ trợ hệ thống điện như kỳ vọng hay không.
