Vì sao trẻ ngày càng xa rời sách – và cha mẹ cần quan tâm?
Thói quen đọc sách trẻ em là việc trẻ chủ động tìm đến sách để giải trí, khám phá và suy ngẫm một cách đều đặn, không chỉ để làm bài tập hay hoàn thành nhiệm vụ ở trường, mà còn để mở rộng vốn từ, nuôi dưỡng trí tưởng tượng, rèn khả năng tập trung và phát triển lòng đồng cảm với người khác. Khi đọc vì yêu thích, trẻ bước vào một thế giới rực rỡ với nhân vật, cảm xúc và ý tưởng đa dạng, từ đó học cách nhìn nhận cuộc sống ở nhiều góc độ khác nhau. Thực tế, ngày càng ít trẻ đọc sách chỉ vì yêu thích, đặc biệt khi lớn lên và coi sách như một phần việc học bắt buộc. Song song, điểm đọc hiểu của thiếu niên không cải thiện, cho thấy việc đọc vì nhiệm vụ không đủ để giúp trẻ phát triển tư duy sâu và bền. Nếu bạn cảm nhận con né tránh sách, hay chỉ đọc để đối phó bài kiểm tra, đây là lúc cả gia đình cần nhìn lại cách tiếp cận với việc đọc và bắt đầu thay đổi từ môi trường sống trong nhà thay vì thêm lời nhắc nhở.
Môi trường gia đình: điều quan trọng hơn cả lời nhắc “con phải đọc sách”
Thói quen đọc của trẻ thường không bắt đầu từ những lời nhắc “con phải đọc sách”, mà xuất phát từ chính môi trường sống gia đình nơi sách hiện diện tự nhiên mỗi ngày. Một đứa trẻ lớn lên trong không gian có sẵn sách, thấy bố mẹ và anh chị em cùng đọc để giải trí sẽ nhìn nhận việc đọc như một niềm vui, chứ không phải nhiệm vụ. Câu chuyện của diễn viên Tăng Thanh Hà là ví dụ rõ: kệ sách đối với cô giống như hành trình trưởng thành, từ truyện tranh thiếu nhi đến sách triết lý sống, tài chính, nuôi dạy con. Vì yêu sách và duy trì thói quen đọc từ lâu, cô chủ động tạo môi trường gần gũi với sách cho các con, dành riêng một góc đọc tại nhà, đưa các bé đến thư viện thiếu nhi và cùng con tìm sách phù hợp lứa tuổi. Khi cha mẹ đọc sách, nói về sách, đưa con đến thư viện và để sách xuất hiện tự nhiên trong sinh hoạt hằng ngày, trẻ sẽ hiểu rằng đọc không phải mệnh lệnh của người lớn mà là một phần thú vị của cuộc sống. Đây chính là phương pháp dạy con yêu sách bền vững: cha mẹ làm gương, không ép buộc, tạo điều kiện để con được lựa chọn, trải nghiệm và gắn sách với cảm xúc tích cực.
Từ hôm nay: 7 bước đơn giản để khuyến khích con đọc mỗi ngày
Để xây thói quen đọc sách trẻ em bền vững, cha mẹ cần một quy trình rõ ràng thay vì kỳ vọng con tự thay đổi. Điểm mấu chốt là biến việc đọc từ “việc phải làm” thành “hoạt động con mong chờ”, gắn với thời gian ấm áp bên bố mẹ. Dưới đây là một lộ trình theo trình tự bạn có thể áp dụng. Khi kiên trì, trẻ sẽ chuyển dần từ chống đối sang chủ động tìm sách, giống như việc một số đứa trẻ có thể đọc tới hàng triệu từ mỗi năm nhờ mê đọc.
- Quan sát hiện trạng: ghi nhận thái độ của con với sách, thời gian con dành cho màn hình, các chủ đề con thích để hiểu xuất phát điểm.
- Thiết lập góc đọc nhỏ trong nhà với kệ sách, đệm ngồi, ánh sáng dễ chịu; trưng bày sách theo lứa tuổi và sở thích hiện tại của con.
- Làm gương đọc sách: cha mẹ dành khung giờ cố định mỗi ngày để đọc, không dùng điện thoại; để con trông thấy việc đọc là thói quen chung của gia đình.
- Cho con tự chọn sách: cùng con ra thư viện hoặc chọn trên kệ nhà, tôn trọng lựa chọn của trẻ, kể cả khi con muốn đọc lại một tác phẩm quen thuộc.
- Thiết lập “thời gian đọc vui”: mỗi ngày 10–20 phút đọc để giải trí, không kiểm tra, không yêu cầu tóm tắt, chỉ cùng ngồi cạnh và chia sẻ cảm xúc về câu chuyện.
- Đọc cùng con, xen kẽ việc cha mẹ đọc và con đọc, nhất là với trẻ nhỏ; biến giờ đọc thành lúc ôm ấp, trò chuyện để gắn sách với cảm giác an toàn và yêu thương.
- Duy trì nhịp độ: bắt đầu ít nhưng đều, tránh tăng thời lượng quá nhanh khiến trẻ mệt; ghi nhận những tiến bộ nhỏ như việc con tự lấy sách hay đọc lâu hơn trước.
Điều nhiều cha mẹ hay vấp phải là biến giờ đọc thành giờ kiểm tra: hỏi dồn, yêu cầu nhớ chi tiết, chê con tập trung kém. Khi đó, việc đọc không còn là niềm vui mà trở thành thứ gây áp lực, trẻ dễ né tránh. Hãy nhớ, đọc sách phát triển tư duy, vốn từ và khả năng tập trung lâu dài, chứ không đo được sau vài buổi. Kiên nhẫn đồng hành quan trọng hơn việc ép trẻ phải đọc được ngay một cuốn dày.
Biến giờ đọc thành giờ trò chuyện: dùng câu hỏi gợi mở để nuôi tư duy
Khi đọc cùng con, cách khuyến khích con đọc hiệu quả nhất không phải là giảng giải nội dung, mà là đặt những câu hỏi gợi mở khi đọc để trẻ tự suy nghĩ. Một câu hỏi đơn giản như “Theo con, từ tiếp theo sẽ là gì?” – cha mẹ che một số từ trong câu và để con đoán – vừa giúp cải thiện ngữ pháp, vừa rèn kỹ năng quan sát. Trẻ sẽ gián tiếp nhận ra mình cần chọn danh từ, tính từ hay động từ sao cho câu văn đúng cấu trúc và logic, đồng thời dựa vào ngữ cảnh, hình ảnh minh họa hoặc quy luật gieo vần để suy luận. Bạn có thể thêm các câu hỏi như: “Nếu là nhân vật này, con sẽ làm gì?”, “Con thấy hành động này đúng hay sai?”, “Câu này có thể viết lại thế nào cho hay hơn?”. Những câu hỏi gợi mở khi đọc như vậy giúp đọc sách phát triển tư duy ngôn ngữ, khả năng phản biện và đồng cảm: trẻ học cách đặt mình vào vị trí nhân vật, hiểu vì sao người khác hành động như thế và rèn trí tuệ cảm xúc. Quan trọng là giữ không khí trò chuyện nhẹ nhàng, tôn trọng mọi câu trả lời để con dám suy nghĩ và chia sẻ.
Khi thói quen đọc thay đổi cuộc đời – và điều cha mẹ cần nhớ
Với nhiều người, kệ sách là nhật ký của hành trình trưởng thành: từ những cuốn tuổi thơ đến sách giúp mình vượt qua giai đoạn chênh vênh. Đó cũng là cách đọc sách thay đổi cuộc đời – không ồn ào, nhưng âm thầm định hình cách ta hiểu thế giới và đối xử với người khác. Những trẻ duy trì thói quen đọc từ nhỏ thường có vốn từ phong phú và đạt điểm cao hơn trong các bài kiểm tra về ghi nhớ, ngôn ngữ, khả năng tập trung. Quan trọng hơn, sách nuôi dưỡng trí tuệ cảm xúc, giúp trẻ học được sự đồng cảm, cư xử văn minh và tử tế. Một câu nói đáng suy ngẫm là: “Ở trường, niềm vui và việc học thường được xem như hai thứ khác nhau”. Nếu ở nhà, bạn có thể cho con thấy học và vui có thể song hành qua từng trang sách, thói quen đọc sẽ không còn là nhiệm vụ đang mất dần, mà trở thành tài sản theo con đến suốt đời. Hãy kiên nhẫn xây môi trường đọc, đọc cùng con, đặt câu hỏi gợi mở và để sách đi cùng gia đình qua nhiều giai đoạn – giống như câu chuyện ở mỗi cuốn trên kệ nhà bạn.
