Hormuz: huyết mạch năng lượng và đòn bẩy mặc cả của Iran
Eo biển Hormuz là một hành lang năng lượng toàn cầu có tính chất sống còn, kết nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và biển Ả Rập, nơi tập trung tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới và vì vậy trở thành tâm điểm tranh chấp chiến lược giữa Iran, Mỹ và các nước vùng Vịnh. Bản chất cuộc khủng hoảng hiện nay không phải là một sự cố hàng hải đơn lẻ, mà là Iran chủ động biến Hormuz thành đòn bẩy đối trọng với sức ép quân sự, kinh tế và chính trị từ Washington. Iran đã truyền đạt tới Mỹ thông qua các bên trung gian danh sách 7 điều kiện để mở lại eo biển Hormuz. Điểm đáng chú ý là các điều kiện này đã được cấp lãnh đạo cao nhất của Iran phê chuẩn và được Tehran xem như “giá mở cửa” cho huyết mạch năng lượng toàn cầu. Iran trên thực tế đã đóng cửa eo biển kể từ khi xung đột với Mỹ và Israel bùng phát cuối tháng 2, coi việc phong tỏa này là đòn bẩy quan trọng trên bàn đàm phán khi nó làm gián đoạn nguồn cung dầu, đẩy giá năng lượng tại nhiều nước, bao gồm cả Mỹ tăng.
Bảy điều kiện: Iran chuyển thế yếu thành thế chủ động trước Mỹ
Điểm mấu chốt của khủng hoảng hiện nay là tương quan quyền lực đảo chiều: việc Iran mở cửa eo biển hoàn toàn phụ thuộc vào hành động của Washington và mức độ Mỹ đáp ứng các điều kiện của Tehran. Nói cách khác, “nút bấm” lưu thông tại eo biển Hormuz đã được Iran kéo về phía mình, trong khi Mỹ buộc phải cân nhắc cái giá địa chính trị nếu muốn khôi phục tuyến vận chuyển dầu mỏ này. Theo nguồn tin được hãng Tasnim dẫn lại, Iran đã chuyển 7 điều kiện để mở lại eo biển Hormuz cho phía Mỹ, và eo biển này sẽ tiếp tục bị đóng cho đến khi 7 điều kiện đó được đáp ứng đầy đủ. Việc các điều kiện được phê duyệt ở cấp thẩm quyền cao nhất cho thấy đây không chỉ là đòi hỏi kỹ thuật mà là một gói yêu cầu mang tính chiến lược, nhiều khả năng gắn với việc giảm áp lực quân sự, nới lệnh phong tỏa hàng hải và công nhận vai trò, an ninh của Iran trong khu vực. Bằng cách này, Tehran biến một không gian địa lý thành công cụ mặc cả, buộc Mỹ phải trả lời bằng hành động chứ không còn bằng tuyên bố đơn thuần.
Thỏa thuận Iran–Oman: khẳng định chủ quyền, tái vẽ bản đồ hàng hải
Song song với việc đưa ra điều kiện cho Mỹ, Iran và Oman đã hoàn tất một thỏa thuận về tuyến hàng hải tại eo biển Hormuz và dự kiến sớm công bố. Nội dung quan trọng của thỏa thuận là tuyến đường dành cho tàu đi vào Vịnh Ba Tư sẽ hoàn toàn nằm trong vùng lãnh hải Iran, còn một phần tuyến dành cho tàu rời Vịnh cũng đi qua vùng lãnh hải Iran. Đây là bước đi rõ ràng nhằm khẳng định chủ quyền của Tehran đối với Hormuz, tái vẽ thực tế luật chơi trên tuyến đường biển chiến lược này. Nguồn tin nhấn mạnh thỏa thuận Iran–Oman không đồng nghĩa eo biển Hormuz đã được mở cửa trở lại; nó chỉ là khung pháp lý mới cho trường hợp eo biển được khai thông, và mọi quyết định mở lại vẫn phụ thuộc vào Washington. Việc lễ công bố diễn ra với sự tham dự của ngoại trưởng các nước vùng Vịnh cho thấy Hormuz không còn là vấn đề song phương, mà đã trở thành diễn đàn công khai nơi Iran trình bày cách mình muốn điều tiết dòng chảy thương mại, năng lượng và an ninh khu vực.
Địa chính trị năng lượng: Hormuz bóp nghẹt nguồn cung và thách thức Mỹ
Việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz đã gây gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu, đẩy giá năng lượng ở nhiều nước đi lên và khiến các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng phải trả giá cho xung đột địa chính trị. Tehran ý thức rất rõ rằng địa chính trị năng lượng đang là điểm yếu của các nền kinh tế lớn, nên coi Hormuz là đòn bẩy quan trọng trên bàn đàm phán với Mỹ. Trong những tuần gần đây, Iran liên tục nhắm mục tiêu vào tàu chở dầu đi qua tuyến đường thủy chiến lược này cũng như căn cứ của Mỹ ở các nước vùng Vịnh, như một cách đáp trả các cuộc tấn công từ quân đội Mỹ. Ở chiều ngược lại, Mỹ cũng nhắm mục tiêu vào những tàu tìm cách phá vỡ lệnh phong tỏa đáp trả của chính nước này đối với các cảng của Iran. Sự đối đầu trực tiếp trên tuyến hàng hải đã biến Hormuz thành điểm nóng an ninh, nơi mỗi vụ nổ, mỗi vụ bắt giữ tàu đều có thể kéo giá dầu lên thêm một nấc. Trong bối cảnh Tổng thống Mỹ khẳng định cuộc chiến ở Iran sẽ sớm kết thúc, có thể trước hoặc ngay sau bầu cử giữa kỳ tháng 11, thực tế trên mặt biển lại cho thấy xung đột năng lượng–an ninh có khả năng kéo dài hơn nhiều so với các tính toán chính trị ngắn hạn.
Kịch bản sắp tới: Mỹ có dám trả giá cho việc Iran mở cửa eo biển?
Điểm đáng lo ngại trong cuộc đối đầu quanh eo biển Hormuz là cả hai bên cùng nâng trần rủi ro. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định Tehran sẽ không khuất phục trước áp lực của Mỹ, trong khi các tướng lĩnh hàng đầu như Amir Hatami và Ahmad Vahidi cảnh báo sẽ đáp trả mạnh mẽ bất cứ hành động "khiêu khích" nào của Washington. Điều đó khiến không gian cho một thỏa hiệp nhanh chóng trở nên hẹp, dù Mỹ cần một tín hiệu tích cực về nguồn cung năng lượng trước cuộc bầu cử. Ở góc nhìn địa chính trị năng lượng, câu hỏi không phải là liệu Iran có mở cửa eo biển Hormuz, mà là Mỹ sẵn sàng chấp nhận những nhượng bộ nào để đổi lấy sự ổn định nguồn cung. Khi quyết định mở lại eo biển giờ đây hoàn toàn phụ thuộc vào hành động của Washington, mọi lựa chọn của Mỹ – từ việc điều chỉnh lệnh phong tỏa đến cách hiện diện quân sự ở vùng Vịnh – đều sẽ được các thị trường năng lượng đọc như tín hiệu cho tương lai giá dầu. Nếu Washington tiếp tục cố kiểm soát Hormuz bằng sức ép thuần túy, họ có nguy cơ biến huyết mạch năng lượng này thành điểm tắc nghẽn thường trực của hệ thống thương mại toàn cầu.
