Hormuz là trọng tâm, không phải quân cờ bên lề
Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với các vùng biển quốc tế, nơi việc lưu thông dầu mỏ có ý nghĩa trực tiếp đối với sức ép và quyền kiểm soát trong xung đột Mỹ–Iran. Tuyên bố của Tổng thống Donald Trump cho thấy Washington muốn biến tuyến đường này thành thước đo thành quả chiến lược, chứ không chỉ là một địa bàn quân sự.
Ngày 23-10, Trump nói Mỹ có thể nhanh chóng chấm dứt cuộc chiến, nhưng cũng đặt câu hỏi liệu nên kết thúc dứt khoát hay để xung đột dần hạ nhiệt. Sự lựa chọn ấy giúp ông giữ cả hai phương án trên bàn: đe dọa leo thang để buộc Tehran nhượng bộ, đồng thời để ngỏ khả năng dừng lại khi đạt mục tiêu. Đây là một cách gây sức ép có chủ ý, nhưng cũng khiến lằn ranh giữa mặc cả và leo thang khó đoán hơn.
Trump khẳng định dầu vẫn lưu thông qua Hormuz, nói Mỹ đang đạt được điều mình muốn và tuyên bố tuyến hàng hải này “hoàn toàn thuộc về chúng tôi”. Lời lẽ ấy không đơn thuần mô tả tình hình: nó gắn dòng chảy dầu với tuyên bố quyền kiểm soát của Washington. Vì vậy, Hormuz đang trở thành trọng tâm biểu tượng lẫn thực tế trong chiến lược Trump.
Phong tỏa tạo sức ép, nhưng cũng thu hẹp lối thoát
Chiến dịch gây sức ép kinh tế, quân sự và phong tỏa hàng hải của chính quyền Trump đang đẩy Iran vào thế khó. Cách tiếp cận này nhắm vào khả năng Tehran duy trì hoạt động trong bối cảnh bị siết chặt, đồng thời gửi thông điệp rằng Washington sẵn sàng dùng nhiều công cụ cùng lúc. Phong tỏa Iran vì thế không chỉ là biện pháp gây sức ép vật chất; nó còn nhằm định hình lựa chọn chính trị của đối thủ.
Tuy nhiên, sức ép không tự động tạo ra nhượng bộ. Cùng ngày Trump đưa ra thông điệp về khả năng kết thúc chiến tranh, Thị trưởng Tehran Alireza Zakani nói Iran sẽ không nối lại đàm phán cho đến khi Washington thực hiện các cam kết trong Bản ghi nhớ Islamabad, ký ngày 17-6. Zakani cáo buộc Mỹ thường đưa ra cam kết nhưng không thực hiện; bản ghi nhớ được ký sau các cuộc đàm phán tại Pakistan hồi tháng 6, từng tạo hy vọng về một giải pháp lâu dài.
Lập trường ấy cho thấy Tehran muốn chuyển trọng tâm từ áp lực hiện tại sang việc Washington có giữ lời hay không. Nếu hai bên xem việc thực hiện cam kết là điều kiện tiên quyết nhưng bất đồng về thứ tự hành động, phong tỏa có thể làm tình hình căng hơn mà chưa mở được cửa đàm phán. Đây là giới hạn đáng kể của chiến lược dựa vào sức ép.
Đòn hạn chế vẫn có thể kéo theo rủi ro lớn
Trump và các cố vấn cấp cao đang cân nhắc những cuộc tấn công hạn chế nhằm vào năng lực radar và tên lửa của Iran. Việc nhắm vào các năng lực quân sự cụ thể có thể được xem là cách tạo thêm đòn bẩy mà chưa tuyên bố mở rộng chiến tranh. Nhưng chữ “hạn chế” không bảo đảm phản ứng cũng sẽ được giữ trong giới hạn: Tehran có thể coi hành động đó là bước leo thang, nhất là khi nó diễn ra song song với phong tỏa.
Điểm đáng chú ý là các công cụ kinh tế, hàng hải và quân sự đang được đặt trong cùng một thế mặc cả. Washington vừa tạo sức ép lên Iran, vừa khẳng định mình bảo đảm lưu thông qua Hormuz; Trump còn ca ngợi Hải quân Mỹ hỗ trợ vận chuyển dầu và nói lượng dầu qua eo biển hiện nhiều hơn trước khi chiến sự nổ ra. Dòng chảy dầu vì thế trở thành bằng chứng mà ông dùng để củng cố tuyên bố thành công.
Nhưng việc dầu vẫn lưu thông không đồng nghĩa tranh chấp quyền kiểm soát đã được giải quyết, càng không chứng minh xung đột sắp chấm dứt. Khi Iran gắn đối thoại với việc thực hiện cam kết còn Mỹ duy trì sức ép, mục tiêu giữ hàng hải thông suốt có thể va chạm với nguy cơ trả đũa. Đòn hạn chế chỉ có ý nghĩa nếu nó mở đường cho một thỏa thuận, thay vì biến Hormuz thành điểm nóng mới.
Kiểm soát hàng hải là phép thử của chiến lược Trump
Những tuyên bố về dầu và quyền kiểm soát cho thấy Trump muốn định nghĩa thành công không chỉ bằng việc Iran chịu sức ép, mà còn bằng việc tàu thuyền tiếp tục đi qua Hormuz. Đây là mục tiêu dễ truyền tải về chính trị, song khó đạt bền vững nếu thiếu thỏa thuận mà cả hai phía chấp nhận. Quyền kiểm soát được tuyên bố từ một phía không thay thế được cơ chế giảm căng thẳng.
Vì vậy, phép thử thực sự của chiến lược Trump không nằm ở mức độ cứng rắn của lời đe dọa hay việc cân nhắc một đòn quân sự, mà ở khả năng chuyển sức ép thành điều kiện đàm phán rõ ràng. Tehran đã nói sẽ chưa trở lại bàn thương lượng trước khi Washington thực hiện cam kết theo Bản ghi nhớ Islamabad. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu Nhà Trắng muốn một kết thúc nhanh hay tiếp tục để xung đột tự hạ nhiệt — chính Trump đã nêu cả hai lựa chọn.
Kết luận: phong tỏa Iran, sức ép quân sự và thông điệp về dòng chảy dầu đang tạo thành một chiến lược thống nhất quanh eo biển Hormuz. Nhưng nếu Washington ưu tiên khẳng định quyền kiểm soát hơn việc khôi phục lòng tin và mở lại đối thoại, sức ép có thể khiến Tehran khó nhượng bộ hơn, chứ không đưa hai bên gần hòa giải.
