Từ tuyên bố hòa giải đến mệnh lệnh dừng đàm phán
Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ thị dừng mọi tiếp xúc ngoại giao với Iran, sau nhiều tuần nói về triển vọng thỏa thuận và “cuộc thảo luận tích cực”, đánh dấu một bước ngoặt trong chính sách Iran Mỹ: từ ưu tiên hòa giải, tìm thỏa thuận nhanh, sang chấp nhận bế tắc và dùng thời gian cùng sức ép kéo dài để buộc Tehran nhượng bộ. Điểm đáng chú ý là sự thay đổi này diễn ra sau khi chính Trump từng nhiều lần khẳng định các cuộc thương lượng đang đi đúng hướng, một thỏa thuận mới sắp hình thành. Khi kỳ vọng không trở thành hiện thực, ông quay sang phủ nhận toàn bộ tiến trình ngoại giao, tuyên bố “không có hoạt động ngoại giao nào diễn ra” và cũng không đưa ra đe dọa quân sự. Theo nguồn tin, Trump đã yêu cầu nhóm đàm phán gồm Jared Kushner, Phó Tổng thống JD Vance và đặc phái viên Steve Witkoff không tiếp tục tiếp xúc với Tehran. Điều này cho thấy Trump đàm phán Iran không còn là trục trung tâm mà chỉ là con bài được rút khỏi bàn khi đối phương không chịu nhượng bộ.
Biên bản ghi nhớ 14 điểm sụp đổ và giới hạn của ngoại giao
Động lực cho cú xoay chiến lược không xuất hiện trong chân không: Biên bản ghi nhớ 14 điểm ký ngày 17-6 dưới trung gian Pakistan đã suy yếu nhanh chóng sau 60 ngày. Tranh chấp quyền kiểm soát eo biển Hormuz, các vụ tấn công và việc hủy một số miễn trừ trừng phạt khiến khuôn khổ vốn được kỳ vọng tháo gỡ trừng phạt và xử lý vấn đề hạt nhân mất hiệu lực. Theo chuyên gia Alan Eyre, chính văn bản này mang sẵn “lỗi thiết kế” với việc thiếu cơ chế rõ ràng về Hormuz, trong khi thiện chí chính trị của hai bên không đủ để bảo đảm thực thi. Khi nền tảng pháp lý mong manh bị xói mòn bởi nghi kỵ và tính toán sức mạnh cứng, ngoại giao của Trump trở thành một phép thử thất bại hơn là cây cầu tin cậy. Phản ứng từ Tehran càng lộ rõ bế tắc: Ngoại trưởng Abbas Araghchi tuyên bố Iran không có nghĩa vụ gia hạn một thỏa thuận đã hết hiệu lực. Nếu mục tiêu của Trump là chứng minh mình là “người chốt deal”, thì tình huống này cho thấy ông đã bước vào thương lượng với một phương án thiết kế chính sách không đủ chiều sâu.
Chiến lược siết chặt Iran: từ đòn quân sự nhanh sang sức ép lâu dài
Sau khi con đường thỏa thuận nhanh bị chặn, Nhà Trắng thông báo cho các đồng minh về sự thay đổi chiến lược: từ chủ trương “đánh mạnh Iran càng sớm càng tốt” sang “siết nghẹt họ” theo thời gian. Kênh truyền hình Mỹ cũng mô tả Washington chuyển từ việc tính toán các hoạt động quân sự mạnh, sớm, sang duy trì sức ép lâu dài. Trên thực tế, chính sách Iran Mỹ được tái cấu hình quanh sức ép kinh tế và phong tỏa đường biển, thay vì một cú đột kích quân sự. Trump công khai nói Mỹ đang “theo dõi Iran với tình trạng lạm phát rất cao và thực tế là họ không còn tiền”, nhận định Tehran ở trong tình trạng tài chính rất tồi tệ và gặp khó khăn trong việc trả lương cho lực lượng quân sự. Theo nguồn tin, Washington không còn theo đuổi đồng thời bộ ba mục tiêu tối đa – buộc Iran từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân, thay đổi chế độ và chấm dứt mạng lưới lực lượng ủy nhiệm – mà tập trung duy trì sức ép kinh tế để buộc Tehran nhượng bộ. Chiến lược siết chặt Iran vì thế là một cuộc đua sức bền, không phải đòn knock-out.
Tehran đáp trả: Hormuz trở thành đòn bẩy trong quan hệ Mỹ Iran
Trong khi Washington chuyển sang chiến lược siết chặt Iran, Tehran không ở thế bị động. Nước này tận dụng khả năng kiểm soát eo biển Hormuz như một đòn bẩy để gây sức ép ngược lại. Iran gắn việc mở lại tuyến hàng hải với yêu cầu Mỹ chấm dứt chiến tranh, dỡ bỏ phong tỏa và giải phóng các tài sản bị đóng băng. Tuyên bố chuyển sang “trạng thái sẵn sàng tấn công” của Tehran đi cùng việc Mỹ khẳng định không tiếp tục đàm phán, tạo nên một quan hệ Mỹ Iran mang màu sắc đối đầu lạnh: hai bên không bắn, nhưng liên tục dọa siết nhau bằng công cụ kinh tế và an ninh hàng hải. Đáng chú ý, trong một cuộc phỏng vấn, Trump lại khẳng định “chúng tôi đang giảm mức độ căng thẳng” và mô tả cuộc đối đầu với Tehran “giống như một ván cờ”. Đó là cách ông hợp thức hóa chiến lược mới trước công chúng: giảm tần suất đụng độ quân sự trực tiếp, nhưng chấp nhận trò chơi mài mòn lâu dài, với người dân Iran là nhóm chịu tổn thương lớn nhất.
Tính toán của Trump và viễn cảnh đàm phán trong tương lai
Trump không đóng sập hoàn toàn cánh cửa ngoại giao, nhưng biến nó thành chiếc khóa chỉ mở khi Tehran chịu ký vào thỏa thuận ông mong muốn. Theo nguồn tin, trước khi nối lại đàm phán, ông muốn chờ cho tới khi lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo Iran thể hiện sẵn sàng chấp nhận và ký thỏa thuận đó. Điều này đặt ra nghịch lý: nếu mục tiêu là ép Iran tới điểm suy kiệt, thì việc yêu cầu họ chủ động “gõ cửa” để ký một văn bản do Washington thiết kế rất khó xảy ra. Mô hình Trump đàm phán Iran đang chuyển thành mô hình trừng phạt có điều kiện – vừa tuyên bố “không có kế hoạch đàm phán”, vừa để ngỏ khả năng nếu đối phương đầu hàng. Tương lai, các nước như Pakistan, Oman và Qatar nhiều khả năng tiếp tục giữ vai trò kênh liên lạc tối thiểu giữa hai bên, trong khi đối thoại trực tiếp chưa tạo được lòng tin. Nhưng trong khung cảnh một chiến lược siết chặt Iran kéo dài, mọi nỗ lực trung gian sẽ phải đối mặt với thực tế: sự thất bại của cách tiếp cận ngoại giao đầu tiên đã khiến cả Washington lẫn Tehran ưu tiên con đường “cầm cự” hơn là nhượng bộ.
