Từ ảnh đời thường đến ký ức chung
Nhiếp ảnh cộng đồng là cách người dân dùng hình ảnh để ghi lại đời sống nơi mình sống, kết nối con người và lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa cho cộng đồng. Chiều 31.10, tại trụ sở Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM, tọa đàm “Nhiếp ảnh cộng đồng – Từ ký ức đô thị đến Công nghiệp văn hóa” đã đề xuất xây dựng Bản đồ Nhiếp ảnh Cộng đồng. Đây là hướng đi đáng chú ý: thay vì để ảnh nằm rời rạc trong điện thoại hay trên mạng xã hội, sáng kiến muốn gắn hình ảnh với địa danh và dòng chảy lịch sử. Điện thoại thông minh giúp nhiều tầng lớp cùng ghi hình, nhưng khả năng chụp ảnh rộng rãi chưa tự động tạo nên tư liệu có ý nghĩa. Giá trị nảy sinh khi hình ảnh được đặt trong bối cảnh, có thông tin đáng tin cậy và phản ánh con người chứ không chỉ cảnh quan.
Địa điểm là chìa khóa mở ký ức đô thị
Một con hẻm, khu chợ hay góc phố quen thuộc có thể chứa câu chuyện của nhiều thế hệ; khi đô thị đổi thay, ảnh đời thường giúp nhận ra điều gì đã mất, điều gì còn tiếp nối. Vì vậy, bản đồ nhiếp ảnh không nên chỉ là kho ảnh trực tuyến. Nếu định vị tư liệu theo địa danh và gắn với mốc thời gian, người dùng có thể tra cứu sự biến đổi của một khu vực thuận tiện hơn, đồng thời tìm được chất liệu cho nghiên cứu và giáo dục địa phương. Với cư dân, điều này biến việc ghi lại nơi mình sống thành một cách tham gia lưu giữ ký ức chung. Tuy nhiên, hình ảnh chỉ kể được câu chuyện đầy đủ khi đi cùng chú thích, bối cảnh và tiếng nói của người trong cuộc. Thiếu những lớp thông tin ấy, bản đồ có nguy cơ trở thành tập hợp ảnh đẹp nhưng khó giải thích.
Di sản sống cần quy tắc, không chỉ công nghệ
Đề xuất chỉ có thể thành hạ tầng ký ức nếu việc xây dựng nền tảng đi cùng quy trình chọn lọc, xác thực, lưu trữ và quản lý dữ liệu. Đây không phải khâu phụ: ảnh có thể thiếu ngày chụp, sai địa điểm, hoặc không rõ quyền sử dụng. Tọa đàm cũng đặt ra các vấn đề về tiêu chí đánh giá tính chân thực và giá trị thẩm mỹ, cũng như cách bảo vệ quyền tác giả. Cần có nguyên tắc rõ ràng để người gửi biết ảnh được dùng ra sao, ai có thể khai thác và cách ghi nhận tác giả. Nếu không, càng nhiều người đóng góp thì càng khó kiểm chứng và duy trì lòng tin. Bản đồ tốt vì thế không được đo bằng số ảnh tải lên, mà bằng khả năng giữ được nguồn gốc, ngữ cảnh và quyền lợi của người tạo ảnh.
Nối ký ức với công nghiệp văn hóa
Nhiếp ảnh cộng đồng còn có thể tạo nguồn tư liệu cho nghiên cứu, giáo dục và các hoạt động sáng tạo. Nhà lý luận Lê Xuân Thăng nhận định chủ đề này có tính thời sự trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Khi được tổ chức có hệ thống, hình ảnh về di sản vật thể lẫn phong tục, nghi lễ và sinh hoạt thường ngày có thể góp phần tạo chất liệu cho điện ảnh, du lịch, xuất bản và triển lãm số. Đó là mối liên hệ thực chất với công nghiệp văn hóa: giá trị kinh tế và sáng tạo chỉ bền khi nền tảng tôn trọng nguồn tư liệu, cộng đồng và tác giả. Đề xuất hiện mới mở ra một hướng đi, chưa thay thế được công việc dài hạn về quản trị dữ liệu. Kết luận cần giữ rõ: muốn ký ức đô thị trở thành di sản sống, bản đồ phải được duy trì và khai thác có trách nhiệm; chính điều đó sẽ quyết định đóng góp lâu dài của sáng kiến.
