Ảnh của mọi người, ký ức của thành phố
Nhiếp ảnh cộng đồng là cách người dân dùng hình ảnh để ghi lại đời sống, kết nối con người và gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa của nơi mình sống. Chiều 31.10, một tọa đàm tại trụ sở Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM đặt hoạt động này trong mối liên hệ trực tiếp với ký ức đô thị và công nghiệp văn hóa; chương trình do các đơn vị lý luận, phê bình văn học nghệ thuật của thành phố phối hợp tổ chức. Đây là hướng thảo luận đáng chú ý: ký ức thành phố không chỉ được tạo nên từ công trình lớn hay bộ sưu tập chuyên nghiệp, mà còn từ những góc nhìn thường nhật. Khi điện thoại thông minh và công nghệ số mở rộng cơ hội sáng tác, học sinh, công nhân, nông dân hay người cao tuổi đều có thể góp hình ảnh vào câu chuyện chung. Nhưng có máy ảnh trong tay chưa đủ; giá trị nằm ở sự chân thực, trách nhiệm và ý nghĩa nhân văn của điều được ghi lại.
Bản đồ ảnh cộng đồng cần biến ảnh rời rạc thành tư liệu
Đề xuất nổi bật tại tọa đàm là xây dựng “Bản đồ Nhiếp ảnh Cộng đồng”: một nền tảng số lưu trữ và định vị hình ảnh theo địa danh, gắn với dòng chảy lịch sử để phục vụ nghiên cứu văn hóa và giáo dục địa phương. Theo nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Hoàng Mến, nền tảng có thể được thiết kế dưới dạng website hoặc ứng dụng. Ý tưởng này có sức thuyết phục vì ảnh về con hẻm, khu chợ, góc phố hay công trình qua nhiều thời kỳ sẽ hữu ích hơn khi người xem biết chúng được chụp ở đâu, vào thời điểm nào và gắn với câu chuyện nào. Cách tổ chức ấy có thể giúp tra cứu sự đổi thay của từng khu vực thuận tiện hơn, đồng thời tạo thêm tư liệu cho nghiên cứu và giáo dục. Tuy nhiên, bản đồ chỉ đáng tin khi đi kèm quy trình chọn lọc, xác thực, lưu trữ và quản lý dữ liệu rõ ràng.
Giữ ký ức không đồng nghĩa với gom thật nhiều ảnh
Một kho ảnh lớn chưa chắc đã kể được lịch sử thành phố. Giá trị của ký ức đô thị nằm ở khả năng giúp công chúng hiểu thêm về đời sống, bản sắc và những đổi thay của nơi chốn, chứ không phải số lượng ảnh cũ được tích trữ. Mỗi con đường hay không gian quen thuộc có thể chứa câu chuyện của nhiều thế hệ; khi diện mạo vật chất thay đổi, hình ảnh đời thường đôi khi trở thành dấu vết hiếm hoi về cách người dân từng sống và gắn bó với nơi ấy. Bởi vậy, bản đồ ảnh cộng đồng nên được xem như một công việc tư liệu hóa có chọn lọc, không phải nơi đăng tải ảnh không phân loại. Cần quan tâm đến bối cảnh, độ xác thực, quyền tác giả và cách mô tả hình ảnh. Làm tốt những khâu này sẽ giúp tư liệu có thể được sử dụng lâu dài, thay vì nhanh chóng chìm giữa dòng nội dung số.
Từ tư liệu đô thị đến công nghiệp văn hóa
Khi được lưu trữ có hệ thống, hình ảnh cộng đồng không chỉ phục vụ bảo tồn mà còn có thể mở đường cho sáng tạo. Tại tọa đàm, các đại biểu bàn về tiêu chí đánh giá tính chân thực và giá trị thẩm mỹ, cách sàng lọc dữ liệu cũng như khả năng dùng nguồn ảnh trong nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo nghệ thuật. Nguồn tư liệu ấy có thể góp mặt trong điện ảnh, du lịch, xuất bản và triển lãm số, qua đó kết nối nhiếp ảnh với công nghiệp văn hóa. Đây là tiềm năng đáng phát huy, nhưng không nên để mục tiêu khai thác làm lu mờ vai trò lưu giữ ký ức và quyền lợi của người chụp. Một bản đồ có quy tắc rõ ràng, tôn trọng tác giả và đặt câu chuyện địa phương làm trọng tâm sẽ có ích hơn một kho ảnh chỉ chạy theo lượt xem. Thành phố nên coi đề xuất này là hạ tầng văn hóa cần được xây dựng bền bỉ, bắt đầu từ chất lượng tư liệu.
