Một thỏa thuận về châu Âu không thể thiếu châu Âu
An ninh châu Âu là tập hợp các cơ chế và cam kết nhằm bảo vệ ổn định của lục địa, nên những quyết định định hình nó cần có tiếng nói của các quốc gia chịu ảnh hưởng trực tiếp. Ngày 5/11, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói Washington có thể sắp đạt một thỏa thuận quy mô lớn với Moskva, không chỉ về Ukraine mà còn liên quan đến cấu trúc an ninh toàn châu Âu. Chính viễn cảnh ấy khiến các đồng minh châu Âu lo rằng Mỹ và Nga có thể bàn về trật tự của họ mà không có họ. Sự phản đối vì thế không chỉ là tranh cãi về nghi thức ngoại giao: đó là câu hỏi ai có quyền định đoạt các cam kết và rủi ro an ninh trên lục địa. Một thỏa thuận mang tên “toàn châu Âu” nhưng thiếu các nước trong khu vực sẽ thiếu cả tính chính danh lẫn nền tảng để được thực thi.
Đại diện cấp cao EU Kaja Kallas nói châu Âu đã có cấu trúc an ninh, Ukraine phải được đưa vào cấu trúc ấy và Tổng thống Nga Vladimir Putin không có quyền phủ quyết các lựa chọn an ninh của châu Âu. Ngoại trưởng Ba Lan Radoslaw Sikorski cũng cảnh báo một thỏa thuận về Ukraine và tương lai an ninh lục địa nếu được thông qua mà không có các nước trong khu vực sẽ khó được chấp nhận về chính trị và khó thực thi. Lập luận này có sức nặng thực tế: những nước phải gánh hệ quả của một dàn xếp không thể bị xem như người ngoài cuộc. Washington có thể khởi xướng đối thoại, nhưng vai trò trung gian không trao cho họ quyền quyết định thay các bên chịu tác động.
Lời kêu gọi an ninh chung và mâu thuẫn chưa được giải quyết
Moskva đưa ra thông điệp khác: ngày 3/11, tại Hội nghị quốc tế Minsk lần thứ tư về An ninh Á-Âu, Ngoại trưởng Sergei Lavrov cảnh báo nguy cơ đối đầu tiếp diễn và kêu gọi châu Âu xem xét lại cách tiếp cận với Nga. Ông đề nghị các nước đánh giá tình hình thực tế, khắc phục hiểu lầm tích tụ để xây dựng một hệ thống bảo đảm an ninh chung, công bằng. Nga cũng phủ nhận ý định tham gia chạy đua vũ trang. Tuy nhiên, lời kêu gọi cân bằng ấy không xóa được bất đồng căn bản: châu Âu cho rằng cấu trúc hiện có phải được tôn trọng và không thể thương lượng lại sau lưng các nước liên quan; Moskva phản đối điều mà họ xem là bị gạt khỏi cấu trúc đó. Cả hai bên đều viện dẫn an ninh, nhưng bất đồng về ai được tham gia và ai đặt điều kiện vẫn nằm ở trung tâm.
Lavrov viện dẫn những lời kêu gọi tăng cường quốc phòng tại châu Âu; năm 2025, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk thúc giục EU củng cố năng lực quốc phòng nhanh hơn và khôn ngoan hơn Nga, đồng thời mở rộng ngành công nghiệp quốc phòng. Moskva khi đó tuyên bố sẽ không tham gia cuộc chạy đua này. Nhưng lời phủ nhận không thể tự nó giải quyết nỗi lo của các nước châu Âu, cũng như cáo buộc của Nga về một EU hiếu chiến không thay thế được đối thoại có sự tham gia đầy đủ. Muốn lời kêu gọi an ninh công bằng có ý nghĩa, các bên cần làm rõ cách xử lý lo ngại của nhau mà không biến quyền quyết định của một phía thành quyền phủ quyết đối với phía khác.
Các cuộc tiếp xúc kế tiếp sẽ thử độ bao trùm của đàm phán
Trump mô tả khả năng đạt được một thỏa thuận lớn, còn đặc phái viên Mỹ Jared Kushner nói Washington muốn chấm dứt xung đột tại Ukraine và thiết lập khuôn khổ an ninh lâu dài để hạn chế nguy cơ xung đột tái diễn. Nhưng tham vọng rộng không đồng nghĩa với đồng thuận rộng. Nếu các cuộc thương lượng chỉ xoay quanh Mỹ, Nga và Ukraine, trong khi tương lai an ninh của cả lục địa được đưa vào bàn, phản ứng phản đối từ châu Âu gần như đã được báo trước. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cũng cho rằng cần ưu tiên chấm dứt xung đột, sau đó thiết lập bảo đảm an ninh cho Ukraine trước khi tính đến một thỏa thuận rộng hơn giữa châu Âu và Moskva. Trình tự ấy nhấn mạnh rằng khuôn khổ lớn không thể thay thế việc giải quyết các nhu cầu an ninh cụ thể.
Tiếp theo, vòng đàm phán mới giữa Nga và Ukraine dự kiến diễn ra tại Abu Dhabi vào tuần sau, do Mỹ làm trung gian; các đại diện châu Âu không được mời. Trong tuần này, quan chức Mỹ dự kiến trao đổi riêng với các đồng minh NATO tại Brussels về bảo đảm an ninh cho Kiev. Hai cuộc tiếp xúc có thể tạo thêm kênh thảo luận, nhưng cũng phơi bày điểm yếu nếu châu Âu chỉ được tham vấn riêng sau khi các quyết định lớn đã thành hình. Kết luận nên rõ ràng: một thỏa thuận an ninh bền vững cần có Mỹ, Nga, Ukraine và các nước châu Âu cùng tham gia những nội dung liên quan đến họ. Không có sự tham gia ấy, lời hứa về an ninh chung dễ trở thành dàn xếp của các cường quốc hơn là nền tảng ổn định cho cả lục địa.
