Năm mục tiêu hướng tới hòa bình lâu dài
Khuôn khổ an ninh châu Âu là tập hợp cơ chế và nguyên tắc nhằm giảm nguy cơ đối đầu, xử lý khủng hoảng và ngăn chiến tranh tái diễn giữa các quốc gia trong khu vực. Ngày 5/11, Jared Kushner, cố vấn của Tổng thống Mỹ Donald Trump, công bố năm mục tiêu xây dựng khuôn khổ mới trước cuộc đàm phán ba bên Nga–Ukraine–Mỹ tại Abu Dhabi. Đây không chỉ là một chương trình quản lý khủng hoảng: Washington muốn đặt nền cho trật tự hậu chiến có thể duy trì hòa bình, thay vì chỉ tìm cách dừng giao tranh trước mắt. Năm mục tiêu gồm tham vấn an ninh thường xuyên, kênh liên lạc đáng tin cậy trong khủng hoảng, minh bạch quân sự, biện pháp có đi có lại để giảm leo thang và một khuôn khổ dài hạn cho ổn định châu Âu. Hướng tiếp cận này có lý, nhưng giá trị của nó sẽ được quyết định bởi việc các bên có chấp nhận những giới hạn và cam kết cụ thể hay không.
Washington muốn ngăn chiến tranh tái phát
Điểm đáng chú ý trong kế hoạch của Mỹ là tham vọng vượt ra ngoài phạm vi Ukraine. Kushner cho biết trọng tâm không chỉ là chấm dứt cuộc chiến, mà còn xây dựng cấu trúc an ninh rộng hơn để xung đột không bùng phát trở lại sau khi giao tranh dừng. Lập luận này xuất phát từ một thất bại kéo dài: theo Kushner, châu Âu và Nga đã không thể thiết lập khuôn khổ an ninh bền vững trong hơn 30 năm. Sự thiếu tin tưởng và các quan ngại đối nghịch khiến đề xuất vừa cần thiết vừa khó thực hiện. Mỹ nói muốn giải quyết lo ngại an ninh của tất cả các bên, giảm nguy cơ chiến tranh trong tương lai và tạo môi trường ổn định, dễ dự đoán hơn. Đó là một mục tiêu hợp lý; song nếu các bên hiểu khác nhau về điều gì tạo nên an ninh, những cơ chế tham vấn hay minh bạch có thể chỉ quản lý bất đồng, chứ chưa giải quyết được nó.
Chủ quyền và NATO là phép thử lớn
Nút thắt nằm ở những nguyên tắc mà mỗi bên xem là không thể nhượng bộ. Đề xuất Mỹ đặt ra trực tiếp các bất đồng giữa Moskva và Kiev về chủ quyền, liên minh quân sự và bảo đảm an ninh. Washington tuyên bố thỏa thuận tương lai phải tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền mỗi nước tự chọn cơ chế an ninh; không quốc gia nào được phủ quyết lựa chọn của nước khác. Điều đó củng cố lập trường của Ukraine về quyền theo đuổi NATO, trong khi Nga phản đối định hướng này. Moskva lại nhấn mạnh bảo đảm an ninh phải có tính tương hỗ và an ninh của nước này không thể được xây dựng bằng cách làm tổn hại nước khác. Washington khẳng định NATO vẫn là trụ cột phòng thủ tập thể, còn khuôn khổ mới dựa trên các thể chế hiện có. Đây là điểm cân bằng khó: một thỏa thuận vừa phải thừa nhận quyền tự quyết của Ukraine, vừa phải thuyết phục Nga rằng các lo ngại của họ được xem xét.
Đàm phán sẽ kiểm tra tính khả thi của đề xuất
Các cuộc đàm phán ba bên dự kiến diễn ra ngày 10–11/11 tại Abu Dhabi, với trọng tâm gồm an ninh hậu chiến, giảm leo thang, vấn đề nhân đạo và các bước hướng tới chấm dứt xung đột. Các đối tác châu Âu sẽ được tham vấn bên lề; nếu tiến trình đạt tiến triển, họ có thể tham gia một khuôn khổ đàm phán rộng hơn. Việc mở rộng thành phần có thể giúp thỏa thuận có tính chính danh và bền vững hơn, nhưng cũng làm tăng số lợi ích cần dung hòa. Với người dân, an ninh không phải khái niệm trừu tượng: Tổng thống Volodymyr Zelensky đã nêu năng lực phòng không và tên lửa đánh chặn cho hệ thống Patriot là ưu tiên để bảo vệ người dân trước các cuộc tấn công. Bởi vậy, thành công không thể chỉ đo bằng tuyên bố ngoại giao. Nó cần những bảo đảm có thể kiểm chứng, đường dây liên lạc hoạt động khi khủng hoảng nổ ra và cam kết đủ rõ để ngăn việc giao tranh tái diễn.
LazadaWashington đã đưa ra một điểm khởi đầu đáng kể cho cuộc tranh luận về an ninh châu Âu, nhưng năm mục tiêu chưa phải một thỏa thuận. Cơ chế tham vấn và giảm leo thang có thể hạn chế tính toán sai lầm; chúng không tự hóa giải xung đột về chủ quyền, NATO hay cách hiểu về an ninh tương hỗ. Kết luận sẽ phụ thuộc vào việc các bên biến nguyên tắc thành cam kết cụ thể mà không tước quyền tự quyết của Ukraine hoặc bỏ qua các quan ngại được nêu trong đàm phán. Nếu không, khuôn khổ an ninh mới có nguy cơ chỉ là một lớp quản lý căng thẳng trên nền bất đồng cũ.
