Cải lương truyền thống là gì trong bối cảnh hôm nay?
Cải lương truyền thống là loại hình sân khấu kết hợp âm nhạc, ca, diễn và kể chuyện, ra đời ở Nam bộ, hiện nay được hiểu như một lớp di sản sân khấu Việt cần được gìn giữ, tái dựng và đối thoại với khán giả số thay vì chỉ trưng bày như hiện vật bảo tàng. Khi Nhà hát Trần Hữu Trang kỷ niệm 50 năm thành lập, câu hỏi đặt ra không phải chỉ là nhìn lại quá khứ huy hoàng, mà là định nghĩa lại vai trò của cải lương trong đời sống đương đại: đó là ký ức tập thể, là cách người Việt kể lại lịch sử và những giằng co nội tâm bằng ngôn ngữ sân khấu giàu nhạc tính. Nếu không chủ động thích ứng, di sản này có nguy cơ bị kẹp giữa giải trí trực tuyến và sự thiếu kiên nhẫn của công chúng trẻ.
Nhà hát Trần Hữu Trang: 50 năm và lựa chọn “Tiếp nối di sản”
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang được thành lập ngày 15.9.1976 từ ba nguồn: Đoàn Cải lương Giải phóng, Đoàn Cải lương Nam bộ (nghệ sĩ từ miền Bắc) và lực lượng nghệ sĩ địa phương. Trong 50 năm, nhà hát khẳng định vị thế không chỉ ở miền Nam mà trên cả nước. Việc tổ chức loạt chương trình kỷ niệm nửa thế kỷ hoạt động không phải là động tác lễ nghi, mà là tuyên bố chính trị về di sản: cải lương không lùi vào quá khứ. Chuỗi hoạt động, từ chuyến về căn cứ Trung ương Cục miền Nam để tưởng niệm liệt sĩ – soạn giả Trần Hữu Trang, đến hội thảo tổng kết chặng đường, lễ kỷ niệm và chương trình nghệ thuật quy tụ nhiều thế hệ nghệ sĩ, cho thấy nhà hát chủ đích dựng nên một “bản đồ ký ức” bằng sân khấu. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Over the past 50 years, the Tran Huu Trang Cai Luong Theatre has proven its position not only in Southern Vietnam but also throughout the country".
Khi Tô Ánh Nguyệt, Cây sầu riêng trổ bông trở lại
Chiến lược bảo tồn của Nhà hát Trần Hữu Trang thể hiện rõ trong chuỗi biểu diễn “Tiếp nối di sản” với việc dựng lại Tô Ánh Nguyệt và Cây sầu riêng trổ bông. Tô Ánh Nguyệt, chuyển thể từ kịch bản của soạn giả Trần Hữu Trang, từng làm “cháy vé” với phiên bản của đoàn 2-84, nơi Minh Vương và Lệ Thủy khiến không ít khán giả khóc hết nước mắt. Nhân vật Tô Ánh Nguyệt trở thành khuôn mẫu cho nhiều thế hệ nghệ sĩ và cả khán giả thuộc lòng từng câu thoại, đến mức mỗi khi nói về một số phận đa đoan, người ta lại nhớ đến người mẹ hi sinh tất cả cho con. Còn vở Cây sầu riêng trổ bông, từng là niềm tự hào của Đoàn Nghệ thuật Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh, nay quay lại với phiên bản mới do đạo diễn Hoa Hạ dàn dựng, bên cạnh Tô Ánh Nguyệt do Hữu Quốc đạo diễn.
“Đêm huyền thoại” và di sản sân khấu Lê Duy Hạnh
Trong khi Nhà hát Trần Hữu Trang chọn đường tái dựng những vở cải lương lịch sử gắn với tên tuổi Trần Hữu Trang, thì sân khấu Sen Việt lại đầu tư hẳn một chương trình tri ân để gìn giữ tác phẩm của cây đại thụ Lê Duy Hạnh. Đạo diễn Lê Nguyên Đạt chọn bốn trích đoạn tiêu biểu, dung hòa giữa kịch nói và cải lương, để khắc họa tầm vóc một tác giả có kịch bản giàu tính thể nghiệm và hơi thở thời đại. Dời đô là trích đoạn cải lương gửi gắm tư tưởng không quyền lợi nào đứng trên non sông, với hình tượng Lý Công Uẩn dám đối mặt thế lực cựu thần để vì đại cuộc muôn dân. Hoàng hậu hai vua đi sâu vào giằng co nội tâm Dương Vân Nga, còn Hồn thơ ngọc đưa hình tượng Ngọc Hân công chúa giữa biến loạn Tây Sơn lên sân khấu cải lương. Đêm huyền thoại khép lại như nén tâm hương khẳng định sức sống bền bỉ của di sản sân khấu Lê Duy Hạnh.
Giữ di sản sân khấu Việt: Từ kỷ niệm sân khấu đến khán giả số
Nhìn lại chuỗi hoạt động từ Nhà hát Trần Hữu Trang đến sân khấu Sen Việt, có thể thấy một mẫu số chung: di sản sân khấu Việt chỉ sống khi được tái hiện bằng những vở cải lương lịch sử có sức nặng tư tưởng lẫn thẩm mỹ, chứ không phải bằng hoài niệm khô cứng. Những trích đoạn như Dời đô, Hoàng hậu hai vua, Hồn thơ ngọc hay Cây sầu riêng trổ bông đều là minh chứng rằng cải lương truyền thống có khả năng đối thoại với vấn đề quyền lực, trách nhiệm, tình yêu và sự hi sinh. Tuy nhiên, kỷ niệm trên sân khấu mới là nửa chặng đường; nửa còn lại là mang những chương trình này đến với khán giả thời đại số qua ghi hình, phát hành trực tuyến, tư liệu hóa và giáo dục nghệ thuật. Nếu không, các lễ kỷ niệm 50 năm dù hoành tráng đến đâu cũng sẽ trôi qua, còn khoảng cách giữa sân khấu và công chúng trẻ vẫn giữ nguyên.
