STEM vùng cao: bắt đầu từ năng lực giáo viên, không phải phòng thí nghiệm
Giáo dục STEM vùng cao là việc triển khai các hoạt động dạy học khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán ở các địa bàn miền núi điều kiện còn hạn chế, thông qua tập huấn STEM giáo viên, hỗ trợ thiết bị và xây dựng mối liên kết bền vững giữa trường phổ thông và đại học sư phạm, nhằm phát triển chất lượng giáo dục theo hướng hình thành năng lực tư duy, sáng tạo và giải quyết vấn đề cho học sinh. Sáng 9/9 tại xã Trà Lĩnh, Cao Bằng, chương trình tập huấn hỗ trợ triển khai giáo dục STEM/STEAM cho đội ngũ giáo viên phổ thông đã diễn ra, mở đầu một bước đi thực tế theo đúng tinh thần đó. Điểm đáng nói không phải là một sự kiện mang tính phong trào, mà là cách Đại học Sư phạm Thái Nguyên biến năng lực đào tạo, nghiên cứu của mình thành đòn bẩy thay đổi lớp học vùng cao.
Tập huấn ở Trà Lĩnh: khi trường sư phạm trở thành "phòng thí nghiệm" đổi mới
Theo định hướng đổi mới giáo dục, STEM được xem là phương thức chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Ở Trà Lĩnh, khóa tập huấn STEM không chỉ dừng ở lý thuyết mà chia thành 3 lớp, bám sát giáo viên Tiểu học, THCS, THPT tại Trường Tiểu học Hùng Quốc và Trường THPT Trà Lĩnh. Đây là thiết kế thông minh: nếu bài học STEM không phù hợp từng cấp, nó sẽ biến thành gánh nặng hơn là cơ hội. Trong chương trình tập huấn, giáo viên được hướng dẫn xây dựng và tổ chức bài giảng STEM gắn với thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đồng thời được hỗ trợ triển khai thực tế các nội dung STEM cho học sinh. Nói cách khác, đại học sư phạm đang mang mô hình giáo dục hiện đại xuống tận lớp học vùng cao, không thông qua giáo trình khô cứng mà qua thực hành cụ thể.
Thiết bị, trải nghiệm và ý nghĩa của một khoản đầu tư nhỏ
Nhiều người hoài nghi giáo dục STEM vùng cao vì nghĩ không có phòng thí nghiệm, không thể làm gì đáng kể. Chương trình ở Trà Lĩnh cho thấy điều ngược lại. Công đoàn Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã trao tặng bộ thiết bị STEM trị giá 20 triệu đồng cho trường phổ thông tham gia. Về con số, đây không phải khoản đầu tư khổng lồ; nhưng về tác động, nó mở ra khả năng tổ chức thực hành, trải nghiệm, thiết kế và chế tạo sản phẩm ngay trong điều kiện miền núi. Khi giáo viên đã được tập huấn STEM, những bộ thiết bị ấy không nằm im trong tủ kính mà trở thành công cụ cho các hoạt động khám phá, thử nghiệm, giải quyết vấn đề gắn với cuộc sống hàng ngày của học sinh. Khoản đầu tư nhỏ chỉ phát huy giá trị lớn khi đi kèm năng lực sử dụng – và đó là lý do tập huấn STEM giáo viên quan trọng hơn bất kỳ thiết bị nào.
Từ một khóa học đến chiến lược nâng chất lượng giáo dục vùng cao
Tập huấn STEM ở Trà Lĩnh không phải hoạt động đơn lẻ, mà nằm trong dòng chảy hợp tác giữa giáo dục đại học và phổ thông ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên phát huy thế mạnh đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và nghiên cứu khoa học giáo dục, huy động giảng viên, chuyên gia trực tiếp hướng dẫn, hỗ trợ giáo viên địa phương. Qua lớp học, giáo viên được trang bị kiến thức, phương pháp và kỹ năng thực hành để triển khai giáo dục STEM hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục tại địa phương. Theo PGS.TS Nguyễn Thanh Hà, hiệu quả STEM/STEAM quan trọng ở chỗ hình thành năng lực tư duy, sáng tạo và giải quyết vấn đề cho học sinh – chính là những năng lực mà học sinh vùng cao cần để thoát khỏi vòng luẩn quẩn thiếu cơ hội. Khi mối quan hệ hợp tác này được duy trì thường xuyên, lâu dài, nó có thể trở thành chiến lược bền vững để phát triển chất lượng giáo dục chứ không chỉ là một phong trào ngắn hạn.
Kết luận: Muốn đổi mới giáo dục vùng cao, phải coi giáo viên là trung tâm
Nhìn từ Trà Lĩnh, có thể thấy rõ một nguyên tắc: giáo dục STEM vùng cao không thể được "chuyển giao" bằng vài bộ tài liệu hay vài giờ hướng dẫn trực tuyến. Nó đòi hỏi đại học sư phạm Thái Nguyên cùng địa phương xây dựng một chuỗi hoạt động: tập huấn chuyên sâu, hỗ trợ thiết bị, đồng hành trong thiết kế bài học và kết nối nguồn lực lâu dài. Khóa tập huấn chia 3 lớp theo cấp học, gắn với các trường cụ thể, là minh chứng cho cách tiếp cận lấy giáo viên làm trung tâm để phát triển chất lượng giáo dục. Nếu những mô hình này được nhân rộng và duy trì, giáo dục STEM sẽ không còn là khẩu hiệu đặt trên văn bản, mà trở thành thực hành hàng ngày trong lớp học vùng cao – nơi mỗi bài học là một cơ hội mới để học sinh rèn tư duy, sáng tạo và giải quyết vấn đề, thay vì học thuộc lòng rồi lãng quên.
