Từ cửa khẩu Chi Ma Lạng Sơn đến tham vọng trung tâm thương mại khu vực
Cửa khẩu Chi Ma Lạng Sơn là khu vực biên giới thuộc xã Mẫu Sơn, được quy hoạch trên diện tích 535 ha dọc biên giới Việt Nam – Trung Quốc, với mục tiêu nâng cấp thành cửa khẩu quốc tế, trở thành khu vực kinh tế biên giới năng động, thông minh, gắn kết logistics, thương mại và dịch vụ du lịch để tạo một cực tăng trưởng mới phía Đông tỉnh Lạng Sơn đến năm 2045. Đây không chỉ là một đồ án quy hoạch kỹ thuật; đây là tuyên bố rõ ràng rằng Lạng Sơn muốn bước ra khỏi vai trò “trạm thông quan” truyền thống để trở thành mắt xích trong chuỗi thương mại Đông Nam Á. Quyết định nâng tầm Chi Ma cho thấy tỉnh chọn chiến lược đi thẳng vào mô hình cửa khẩu khô hiện đại, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào vài điểm xuất nhập khẩu manh mún và dễ tổn thương trước biến động biên mậu.
Điều chỉnh quy hoạch: từ kinh tế cửa khẩu truyền thống sang khu vực kinh tế biên giới tích hợp
Điểm then chốt của bước ngoặt này nằm ở tầm nhìn mới dành cho toàn bộ khu vực kinh tế biên giới Lạng Sơn. Sau hơn 15 năm thực hiện Quyết định 1055/QĐ-TTg ngày 8/7/2010, yêu cầu phát triển mới buộc phải điều chỉnh lại không gian và tầm nhìn của Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn. Trên cơ sở đề xuất của địa phương, ngày 19/9/2024, Thủ tướng đã ban hành Quyết định 1009/QĐ-TTg phê duyệt nhiệm vụ điều chỉnh quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn đến năm 2045. Đây là câu nói “đáng trích” về quy mô tham vọng: khu kinh tế này có diện tích khoảng 39.400 ha, được định hướng thành “cửa ngõ thương mại trên bộ quan trọng nhất cả nước”, là điểm trung chuyển đất liền kết nối Trung Quốc – Việt Nam – Đông Nam Á. Trong cách tiếp cận mới, cửa khẩu không còn là chốt kiểm soát biên giới, mà là điểm nối của chuỗi logistics xuyên biên, gắn với cảng cạn, khu công nghiệp, khu thương mại và dịch vụ hỗ trợ xuất nhập khẩu.
Chi Ma trong cấu trúc mới: cửa khẩu quốc tế và cực tăng trưởng phía Đông
Trong bức tranh khu vực kinh tế biên giới tích hợp đó, cửa khẩu Chi Ma Lạng Sơn được chọn làm cực tăng trưởng phía Đông – đây là lựa chọn mang tính chiến lược hơn là kỹ thuật lập quy hoạch. Theo đồ án, khu vực cửa khẩu Chi Ma có diện tích lập quy hoạch 535 ha, mặt chính diện trùng với đường biên giới từ mốc 1220/2 đến mốc 1239, dài khoảng 5,8 km, cách quốc lộ 4B chừng 12 km và cách trung tâm tỉnh khoảng 37 km. Vị trí này đặt Chi Ma vào thế “cửa sổ” mở ra không gian hợp tác sâu hơn với phía bạn và cả vùng nội địa phía sau biên giới. Mục tiêu quy hoạch rất rõ: xây dựng khu vực cửa khẩu chính Chi Ma thành một khu kinh tế phát triển năng động, hiệu quả, có tầm quốc tế, là cực tăng trưởng quan trọng phía Đông tỉnh Lạng Sơn. Chi Ma được định hướng phát triển hạ tầng đáp ứng yêu cầu nâng cấp lên cửa khẩu quốc tế, trở thành đầu mối giao thông chiến lược về kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh. Nói cách khác, nếu Hữu Nghị là “cửa chính”, Chi Ma sẽ là “trục bổ trợ” giúp phân tán áp lực và mở rộng không gian thương mại Đông Nam Á.
Cửa khẩu thông minh, logistics và tác động lên đời sống biên giới
Chiến lược nâng cấp Chi Ma sẽ vô nghĩa nếu nó chỉ tạo thêm một trạm kiểm soát mà không kéo theo chuỗi dịch vụ giá trị cao. Quy hoạch đã đi đúng hướng khi xác định rõ khu vực cửa khẩu Chi Ma là không gian kinh tế, thương mại, dịch vụ và du lịch trọng điểm của tỉnh, tập trung các hoạt động logistics, kho bãi, trung chuyển và phân phối hàng hóa, cùng các dịch vụ hậu cần xuất nhập khẩu. Khu này được quy hoạch theo cấu trúc hành lang đô thị – dịch vụ – logistics dọc tuyến ĐT.236 và Chi Ma – Co Sa, với các trung tâm kho vận, bến bãi, kho ngoại quan và phân phối hàng hóa. Ở quy mô toàn khu, định hướng là hình thành chuỗi dịch vụ đồng bộ gồm trung chuyển hàng hóa, logistics, cảng cạn, thương mại biên giới, dịch vụ hỗ trợ nhập khẩu – xuất khẩu, công nghiệp và dịch vụ liên quan. Tác động thực tế không chỉ là hàng thông quan nhanh hơn; sự liên kết này giúp tổ chức lưu trữ, trung chuyển, kiểm tra, chế biến và cung cấp dịch vụ ngay trong khu kinh tế, giảm chi phí thời gian cho doanh nghiệp và tăng cơ hội việc làm, thu nhập cho cư dân khu vực biên giới.
Kết nối thương mại Đông Nam Á: cơ hội và thách thức đến 2045
Đặt Chi Ma trong tầm nhìn dài hạn, dễ thấy Lạng Sơn đang nhắm tới vai trò nút giao trong thương mại Đông Nam Á. Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn được định vị như điểm trung chuyển đất liền quan trọng, kết nối Trung Quốc – Việt Nam – các nước Đông Nam Á. Từ đó, tỉnh có cơ sở để khai thác lợi thế địa kinh tế, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và tăng cường liên kết thương mại với các thị trường phía Nam. Tuy nhiên, tầm nhìn đến 2045 chỉ trở thành hiện thực nếu Lạng Sơn làm được ba việc khó: hoàn thiện quy hoạch và hồ sơ để Bộ Xây dựng thẩm định, trình Thủ tướng phê duyệt; đồng bộ hóa hạ tầng giao thông và logistics; và kiên trì triển khai mô hình cửa khẩu thông minh gắn với chuyển đổi số trong quản lý, kiểm soát và thông quan hàng hóa tại Chi Ma. Câu hỏi thực sự không phải là “có làm được cửa khẩu quốc tế hay không”, mà là “Việt Nam có biến được cửa khẩu khô này thành trung tâm thương mại khu vực, đủ sức giữ vai trò lâu dài trong mạng lưới thương mại Đông Nam Á hay không”.
