Điện hạt nhân Việt Nam: Nguồn điện nền và bài toán an toàn tuyệt đối
Điện hạt nhân Việt Nam là chiến lược phát triển nguồn điện nền công suất lớn, vận hành ổn định, ít phát thải khí nhà kính, gắn chặt với yêu cầu an toàn hạt nhân ở mức cao nhất từ khâu thiết kế, xây dựng đến vận hành và tháo dỡ. Trong bối cảnh đó, Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 được giao cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) làm chủ đầu tư. Đây không chỉ là một công trình điện thông thường mà là phép thử tổng hợp cho năng lực kỹ thuật, quản lý dự án và văn hóa an toàn của cả hệ thống. EVN nhấn mạnh an toàn và an ninh hạt nhân là ưu tiên cao nhất trong mọi quyết định của chủ đầu tư và đơn vị vận hành. Câu hỏi không phải “có làm nội địa hóa hay không”, mà là “nội địa hóa đến đâu mà vẫn giữ được tiêu chuẩn an toàn cao nhất”.
Lợi thế nguồn điện nền và áp lực không được sai
EVN nhìn nhận điện hạt nhân là nguồn điện nền công suất lớn, vận hành ổn định, không phụ thuộc thời tiết và phát thải khí nhà kính ở mức thấp. Một nhà máy điện hạt nhân có thể vận hành khoảng 7.000–8.000 giờ mỗi năm, với hệ số khả dụng trên 85–90% — con số mà không nhiều nguồn điện khác đạt được. Tuy nhiên, chính lợi thế đó khiến điện hạt nhân trở thành hạ tầng trọng yếu, nơi mọi sai sót nhỏ đều có thể trả giá rất đắt. Vì vậy, EVN không coi Ninh Thuận 1 đơn thuần là một dự án xây dựng, mà là một chương trình tổng hợp phải đồng thời đảm bảo ba mục tiêu: nhà máy an toàn, chất lượng, hiệu quả; kết nối đồng bộ với hệ thống điện quốc gia; và tạo sức lan tỏa đến khoa học – công nghệ, nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng trong nước. Nếu bỏ qua một trong ba mục tiêu, dự án sẽ mất ý nghĩa.
Nội địa hóa công nghệ: Dựa trên năng lực kỹ thuật, không dựa trên khẩu hiệu
EVN đặt ra quan điểm rất rõ: nội địa hóa công nghệ chỉ có ý nghĩa khi bám sát năng lực kỹ thuật thực tế, chứ không phải các khẩu hiệu tỷ lệ phần trăm. Dự án mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia chuỗi cung ứng trong nước, với định hướng đến năm 2035 phấn đấu đạt khoảng 30% tổng mức đầu tư cho các hạng mục xây dựng, lắp đặt thuộc nhóm công trình phụ trợ của dự án điện hạt nhân. “Việc tăng tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp trong nước không được đánh đổi các yêu cầu về an toàn, chất lượng và độ tin cậy của dự án”. Nói cách khác, nội địa hóa không thể là cái cớ để hạ chuẩn an toàn hạt nhân. Lộ trình phải phù hợp với từng bước nâng năng lực: từ gia công cơ khí, xây dựng phụ trợ, đến từng phần phức tạp hơn. Nếu ép doanh nghiệp làm vượt khả năng, rủi ro sẽ tích tụ ngay trong chính kết cấu của nhà máy.
Quản lý vòng đời dự án: Từ văn hóa an toàn đến tri thức hạt nhân
EVN xác định trách nhiệm không dừng ở giai đoạn xây dựng, mà là quản lý toàn bộ vòng đời Dự án Ninh Thuận 1. Họ phải đảm nhận từ chuẩn bị hồ sơ, khảo sát, thiết kế, mua sắm, chế tạo, xây dựng, lắp đặt đến chạy thử và nghiệm thu. Khi nhà máy đi vào phát điện, nhiệm vụ chuyển sang vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa và nâng cấp để duy trì công trình hoạt động an toàn, ổn định, hiệu quả. Xuyên suốt quá trình này là yêu cầu an toàn và an ninh hạt nhân như điều kiện tiên quyết. Văn hóa an toàn phải được xây ngay từ giai đoạn chuẩn bị, chứ không chờ đến khi vận hành. EVN cũng coi việc tiếp nhận và lưu giữ tri thức hạt nhân – từ tài liệu kỹ thuật, dữ liệu thiết kế đến kinh nghiệm vận hành – là nền tảng để dần làm chủ công nghệ, thay vì chỉ mua một công trình hoàn chỉnh. Đây là cách nội địa hóa tri thức đi trước nội địa hóa thiết bị.
Cân bằng nội địa hóa và an toàn: Cơ hội cho khoa học và công nghiệp trong nước
Tái khởi động chương trình điện hạt nhân không chỉ là câu chuyện an ninh năng lượng, mà còn là cú hích cho khoa học, công nghệ và công nghiệp trong nước. Đối với Ninh Thuận 1, EVN đặt mục tiêu tạo sức lan tỏa đối với khoa học – công nghệ, nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng nội địa. Dự án buộc Việt Nam phải hình thành đội ngũ quản lý dự án, chuyên gia an toàn, kỹ sư vận hành, nhân lực bảo dưỡng, kiểm soát chất lượng, an ninh, y tế và ứng phó sự cố theo từng giai đoạn. Đây chính là nền tảng năng lực kỹ thuật mà nhiều ngành khác có thể hưởng lợi. Tuy vậy, mọi tiến bộ đều bị “gài điều kiện”: an toàn và an ninh hạt nhân là ưu tiên cao nhất. Nếu Việt Nam kiên định với nguyên tắc không đánh đổi an toàn để lấy nội địa hóa hay tiến độ, điện hạt nhân có thể trở thành minh chứng rằng chúng ta biết chọn tăng trưởng chất lượng thay vì tăng trưởng bằng mọi giá.
