Khi nghệ sĩ trở thành người thầy: bảo tồn văn hóa bằng hành động
Nghệ sĩ bảo tồn văn hóa không chỉ là những người biểu diễn trên sân khấu, mà là những người chủ động dạy hát truyền thống, xây dựng lớp học, sưu tầm tư liệu và truyền lửa sáng tạo cho thế hệ trẻ để âm nhạc dân tộc Việt tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Trong bối cảnh giải trí nhanh, dễ quên, lựa chọn ấy là một quyết định đi ngược đám đông – và vì thế càng đáng trân trọng. Thay vì than phiền khán giả quay lưng, họ tự biến mình thành cầu nối: vừa giữ chuẩn mực nghề, vừa mở đường cho người trẻ bước vào thế giới âm nhạc dân tộc. Câu chuyện của Nghệ sĩ Ưu tú Tân Nhàn và nghệ nhân xẩm Tạ Hạnh cho thấy rõ: sân khấu, lớp học và phòng tư liệu có thể là ba mặt của cùng một sứ mệnh.
Tân Nhàn: đứng lớp để hát, đứng sân khấu để dạy
Từ một ca sĩ nhạc dân gian, Tân Nhàn đã kiên trì học hỏi để trở thành người đứng đầu Khoa Thanh nhạc của Học viện Âm nhạc Quốc gia – cái nôi đào tạo âm nhạc hàn lâm của cả nước. Sự lựa chọn này nói lên quan điểm rõ ràng: muốn âm nhạc dân tộc Việt có chỗ đứng, phải đặt nó trên nền tảng kỹ thuật hàn lâm vững chắc. Khi nhận nhiệm vụ Trưởng khoa, chị buộc phải ít xuất hiện hơn trên sân khấu để dành thời gian cho quản lý, nghiên cứu, đào tạo. Nhưng chị vẫn tiếp tục biểu diễn, vì với chị, sân khấu không chỉ là đam mê cá nhân mà còn là cách truyền cảm hứng cho học trò và chứng minh năng lực nghề nghiệp trước sinh viên.
Điều đáng nói là chị không ảo tưởng về nghề. Trong thời đại khán giả ngày càng khắt khe, chị nhấn mạnh nghệ sĩ trẻ phải có tư duy tổng thể: từ giọng hát, hình ảnh, trang phục đến bản phối, nếu muốn bước ra thị trường âm nhạc và đến gần công chúng. Cách chị dạy không dừng ở kỹ thuật; người thầy phải là người đồng hành, giúp sinh viên tiếp cận những cách làm mới, nhưng vẫn giữ được cốt lõi hàn lâm. Dĩ nhiên, cái giá phải trả là quỹ thời gian bị kéo căng: công việc ở Học viện đòi hỏi rất nhiều thời gian, buộc chị phải chọn lọc chương trình biểu diễn phù hợp. Thế nhưng, chính sự cân bằng khó khăn đó lại là bài học sống động nhất cho học trò về trách nhiệm của một nghệ sĩ bảo tồn văn hóa.
Tạ Hạnh: từ nhân viên bưu chính đến người giữ nhịp xẩm
Nếu Tân Nhàn đại diện cho con đường hàn lâm, thì nghệ nhân xẩm Tạ Hạnh là hình ảnh của một người "rẽ ngang" nhưng đi đến cùng với nghệ thuật truyền thống. Sinh năm 1967, bà từng có hơn 20 năm công tác tại Tập đoàn Bưu chính Viễn thông trước khi dành nhiều tâm sức cho nghệ thuật. Tình yêu âm nhạc dân tộc Việt đến từ lời ru, tiếng hát của bà ngoại, rồi bùng lên khi bà nghe những làn điệu xẩm như "Anh Khóa", "Xẩm Ba Bậc" do Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch trình bày. Năm 2007, bà quyết định tranh thủ thời gian ngoài giờ làm để học xẩm một cách bài bản, từ làn điệu, nhịp phách đến đàn nhị và kinh nghiệm biểu diễn. Việc học kéo dài hơn mười năm, song song với việc thu xếp cơ quan, gia đình – một lựa chọn mà không phải ai cũng đủ kiên trì để theo đuổi.
Hôm nay, trên cương vị Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống UNESCO Hà Nội và Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội, bà vẫn không ngừng nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật hát xẩm. Với bà, gìn giữ xẩm không chỉ là bảo lưu những làn điệu đã có mà còn là tạo điều kiện để nghệ thuật ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống. Đặc biệt, để vốn cổ cha ông không bị thất truyền, bà dành nhiều thời gian sưu tầm, ghi chép và lưu giữ tư liệu về xẩm. Câu chuyện của bà là lời phản biện mạnh mẽ với quan niệm rằng nghệ thuật truyền thống chỉ dành cho người trong nghề: một người làm bưu chính hai mươi năm vẫn có thể trở thành nghệ sĩ bảo tồn văn hóa, nếu đủ say mê và bền bỉ.
Lớp học xẩm miễn phí: nơi âm nhạc dân tộc gặp đời sống thường ngày
Điểm táo bạo nhất trong hành trình của Tạ Hạnh là quyết định mở lớp dạy hát truyền thống miễn phí. Từ năm 2016, bà tổ chức các lớp xẩm tại nhà và một số địa điểm ở Hà Nội như Trần Cung, Tô Hiệu, đình Bích Câu. Lớp học mở cửa cho mọi đối tượng: người đã có kiến thức âm nhạc, người chưa từng học xẩm, trẻ em 5–7 tuổi, người trung niên và cao tuổi. Đó là lựa chọn mang tính xã hội rõ rệt: thay vì giữ xẩm trong không gian biểu diễn chuyên nghiệp, bà đưa nó về gần với đời sống, để bất cứ ai cũng có thể chạm vào. Với người chưa từng tiếp xúc, bà dùng phương pháp truyền khẩu – hát mẫu, cho nghe, rồi thực hành theo.
Cách dạy của bà linh hoạt theo từng nhóm tuổi: người lớn học qua ca dao, tục ngữ; trẻ em học qua thơ trong sách giáo khoa. Người học dần làm quen với làn điệu, nhịp phách, cách nhấn nhá đặc trưng của xẩm, từ cơ bản đến từng bài cụ thể. Tất nhiên, không phải ai cũng tiến bộ như nhau: có người tiếp thu nhanh, có người cần nhiều thời gian để nhớ lời, giữ nhịp và thể hiện đúng tinh thần bài hát. Ở đây, sự kiên nhẫn trở thành phẩm chất cốt lõi của người thầy. Với bà, truyền dạy không đơn thuần là giúp một người hát được một bài xẩm, mà là quá trình để họ hiểu và trân trọng giá trị của loại hình nghệ thuật này. Đó chính là cách truyền lửa sáng tạo bền vững nhất: biến người học thành người đồng hành với di sản.
Sân khấu như lớp học mở: bài toán cân bằng và tương lai của di sản
Điểm chung giữa Tân Nhàn và Tạ Hạnh là họ đều coi sân khấu như một lớp học mở. Khi Tân Nhàn cùng các nghệ sĩ Học viện Âm nhạc Quốc gia tham gia chương trình biểu diễn phục vụ tiệc chiêu đãi Tổng thống Thụy Sỹ Guy Parmelin do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì ngày 17/10/2026, đó không chỉ là vinh dự nghề nghiệp mà còn là dịp để sinh viên thấy âm nhạc hàn lâm và âm nhạc dân tộc Việt có thể đứng ở những không gian trang trọng nhất. Còn với Tạ Hạnh, mỗi buổi biểu diễn xẩm ở phố đi bộ hay di tích là một lời mời công chúng bước vào lớp học không tường, nơi họ có thể nghe, hỏi, rồi… xin học.
Tuy nhiên, mô hình "nghệ sĩ – nhà giáo – nhà bảo tồn" không hề dễ. Công việc ở Học viện đòi hỏi nhiều thời gian, buộc Tân Nhàn phải chọn lọc chương trình biểu diễn; còn lớp xẩm miễn phí của Tạ Hạnh đối mặt với khác biệt về tốc độ tiếp thu, đòi hỏi bà kiên nhẫn với từng học viên. Nhưng chính trong những giới hạn đó, sức sống của nghệ thuật truyền thống được nối dài: từ các chương trình nghệ thuật quy tụ dàn nghệ sĩ đông đảo của Khoa Thanh nhạc, thể hiện tiềm lực đào tạo nhân tài cho âm nhạc hiện đại, đến những lớp học nhỏ nơi xẩm được hát lại bằng giọng trẻ thơ. Nếu muốn di sản không chỉ nằm trong hồ sơ, xã hội cần nhiều hơn những nghệ sĩ bảo tồn văn hóa như họ – những người sẵn sàng bước từ ánh đèn sân khấu vào ánh đèn lớp học, và coi cả hai nơi đều là nhà.
