Đường sắt có thể đưa di sản vào hành trình
Du lịch đường sắt là hình thức khám phá mà hành trình trên tàu, cảnh quan dọc tuyến và câu chuyện văn hóa tại các điểm đến cùng tạo nên trải nghiệm, thay vì chỉ đưa hành khách từ ga này đến ga khác. Cách tiếp cận ấy đang hiện rõ trên tuyến Huế – Đà Nẵng: hành khách vừa đi tàu, vừa cảm nhận cảnh sắc miền Trung và kết nối với những lớp di sản của hai địa phương. “Hành trình kết nối di sản miền Trung” được ngành đường sắt phát triển trên tuyến Huế – Đà Nẵng và Huế – Phong Nha; riêng tàu Huế – Đà Nẵng được Condé Nast Traveler xếp thứ 10 trong danh sách 20 đoàn tàu hỏa đẹp nhất thế giới năm 2026.
Điểm đáng chú ý không chỉ là thứ hạng hay toa tàu được nâng cấp, mà là cách đường ray trở thành một phần của chuyến tham quan. Khi phong cảnh ngoài cửa sổ, nhịp chạy tàu và di sản địa phương được kết nối, bản thân việc di chuyển có giá trị riêng. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc gắn nhãn du lịch cho một chuyến tàu thông thường: sản phẩm cần khiến hành khách muốn trải nghiệm cung đường, chứ không chỉ cần đến nơi.
Ga cũ không phải là một chuyến tàu
Một đề xuất được nêu tại hội thảo khoa học cấp Bộ là kiểm kê tài sản đường sắt trên toàn quốc rồi lựa chọn cách ứng xử phù hợp: giữ nguyên công trình còn đáp ứng yêu cầu vận tải an toàn; chuyển công trình có giá trị lịch sử, kiến trúc nhưng không còn thích hợp cho vận tải thuần túy thành bảo tàng, không gian văn hóa, dịch vụ cộng đồng hoặc điểm du lịch; và lập hồ sơ khoa học cho tài sản buộc phải thay thế.
Khác biệt cần được nói rõ: tàu Huế – Đà Nẵng là sản phẩm đang khai thác, dựa vào trải nghiệm trên tuyến và dịch vụ vận hành; chuyển đổi ga đường sắt cổ là ý tưởng tái sử dụng một công trình không còn phù hợp với nhiệm vụ vận tải. Ga cũ không tự động trở thành điểm đến chỉ nhờ kiến trúc xưa. Muốn sống được, nơi đó cần câu chuyện, cách đón khách và vai trò thực tế trong đời sống địa phương. Trộn hai hướng này thành một sẽ dễ dẫn đến kỳ vọng sai: không phải ga nào cũng có thể thay thế một hành trình đường sắt, và một tuyến tàu đẹp cũng không giải quyết được bài toán bảo tồn nhà ga.
Bảo tồn phải gắn với lợi ích của địa phương
Các hội thảo về di sản đường sắt đặt vấn đề khai thác văn hóa trong mối liên hệ với phát triển kinh tế, du lịch, quảng bá hình ảnh và sức mạnh mềm. Hội thảo gần 200 đại biểu tham dự cũng nhìn lại 145 năm lịch sử ngành đường sắt, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang phát huy giá trị có trách nhiệm. Đó là một định hướng hợp lý, nhưng “phát huy” không thể chỉ là biến công trình cũ thành phông nền chụp ảnh.
Quy hoạch đường sắt cần phối hợp giữa phát triển đô thị và bảo tồn, đồng thời tránh phát triển nóng khiến hạ tầng phụ thuộc công nghệ và mất chủ động bảo trì sau 10–15 năm vận hành. Với du khách, giá trị thực tế nằm ở trải nghiệm có nội dung và dịch vụ dễ tiếp cận; với cộng đồng, ở cơ hội tham gia cung cấp dịch vụ, kể chuyện và gìn giữ ký ức nghề đường sắt. Nếu lợi ích chỉ dừng ở lượng khách ghé qua, di sản có nguy cơ bị tiêu thụ thay vì được chăm sóc.
Từ chuyến tàu đang chạy đến mạng lưới điểm đến
Ngành đường sắt đã có các sản phẩm như tàu “Hoa Phượng Đỏ”, “Hà Nội 5 cửa ô”, “Hành trình đêm Đà Lạt” và những chuyến kết nối di sản miền Trung. Đây là nền tảng để mở rộng du lịch đường sắt, nhưng thành công của một tuyến đang chạy không bảo đảm mọi đề xuất chuyển ga cũ đều khả thi. Mỗi loại hình cần được đánh giá theo điều kiện riêng: tuyến tàu cần dịch vụ vận hành và điểm dừng hấp dẫn; nhà ga chuyển đổi cần giá trị kiến trúc, phương án sử dụng phù hợp và sự tham gia của địa phương.
Việc tiếp theo là hoàn tất kiểm kê, đánh giá di sản từ khâu chuẩn bị quy hoạch, rồi mới quyết định giữ, chuyển đổi hay lưu hồ sơ. Tại hội thảo, đại biểu cũng bàn về cơ chế, chính sách, công nghệ và nguồn lực đầu tư; tập đoàn đường sắt định hướng phát triển thương hiệu để thu hút nhà đầu tư, đối tác và nhân lực. Kết luận nên rõ ràng: tàu Huế – Đà Nẵng cho thấy đường sắt có thể bán trải nghiệm, còn ga cũ chỉ có thể thành điểm đến khi được bảo tồn đúng cách và gắn với nhu cầu địa phương. Di sản không phải tài sản để trưng bày cho có; đó là nguồn lực cần được khai thác có giới hạn và trách nhiệm.
