Cổng một cửa quốc gia giai đoạn 3: Phân cấp nhưng không phân tán
Cổng một cửa quốc gia là hệ thống điện tử cho phép doanh nghiệp xuất nhập khẩu nộp hồ sơ một lần, dữ liệu được chia sẻ giữa nhiều bộ, ngành để xử lý thống nhất, thay thế mô hình nộp hồ sơ giấy rời rạc tại từng cơ quan chuyên ngành. Trong dự án Mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3, Cục Hải quan xác định 65 trong tổng số 188 thủ tục, tương đương 34,6%, đã được phân cấp từ Trung ương cho địa phương. Đây là nhóm thủ tục “chạm” trực tiếp vào hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa: kiểm dịch, kiểm tra chất lượng, an toàn thực phẩm, cấp C/O, quản lý hóa chất, thủ tục phương tiện vận tải. Nói cách khác, cải cách lần này không nằm ở những thủ tục thứ yếu, mà chạm thẳng vào các nút cổ chai lớn nhất của dòng hàng qua biên giới.
65 thủ tục được phân cấp: Khi dữ liệu thông suốt quan trọng hơn con dấu
Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và đẩy mạnh phân quyền, phân cấp, Chính phủ đã ban hành 28 nghị định, phân cấp 556 thủ tục hành chính từ Trung ương cho địa phương trong năm 2025, và thêm 8 nghị định với 134 thủ tục được phân cấp tiếp theo trong năm 2026. Rà soát trên nền đó, Cục Hải quan nhận diện 65 thủ tục liên quan trực tiếp đến doanh nghiệp xuất nhập khẩu phải “chuyển chủ quản” xuống địa phương. Điểm đáng nói là nguyên tắc được đặt ra rất rõ: phân cấp thẩm quyền không được phép tạo thêm thủ tục đối với doanh nghiệp. Nói cách khác, con dấu có thể đổi từ bộ ngành Trung ương sang cơ quan tỉnh, nhưng trên màn hình của doanh nghiệp, trình tự thao tác phải giữ nguyên – thậm chí ít hơn. Đây là thước đo quan trọng để phân cấp không trở thành “thêm một vòng hành chính”.
Vai trò của hải quan Việt Nam: Tái thiết kế xử lý hồ sơ thay vì đổi tên cơ quan
Nếu chỉ cập nhật tên cơ quan xử lý trên hệ thống, phân cấp thủ tục hành chính sẽ nhanh chóng biến thành mê cung mới cho doanh nghiệp. Cục Hải quan đã chọn con đường khó hơn: rà soát lại phương án kết nối của từng nhóm thủ tục, bảo đảm việc phân cấp không tạo thêm thao tác phát sinh. Với thủ tục cấp C/O, từ 1/8/2026 việc cấp được giao về các cơ quan địa phương, nhưng doanh nghiệp vẫn khai và gửi hồ sơ trên hệ thống của Bộ Công Thương; dữ liệu C/O điện tử mẫu D và AK/VK sau đó được truyền sang cổng một cửa quốc gia để chuyển tiếp cho đối tác nước ngoài. Nói cách khác, đầu mối giải quyết hồ sơ thay đổi, nhưng dòng dữ liệu qua cổng một cửa quốc gia không bị xáo trộn. Đây là cách hải quan Việt Nam bảo vệ “dòng chảy số” thay vì bận tâm vào việc đổi luồng giấy tờ.
Từ giấy sang dữ liệu: Cách cải cách thuế số hóa hỗ trợ chuỗi xuất nhập khẩu
Cải cách trong lĩnh vực hải quan khó đạt hiệu quả nếu hệ thống thuế vẫn vận hành theo lối giấy tờ. Hướng đi mới là “dữ liệu thay thế giấy tờ”, nhắm trực tiếp vào việc giảm chi phí tuân thủ cho người nộp thuế. Từ đầu năm 2026, ngành thuế đã giảm số thủ tục hành chính từ 137 xuống 116. Quan trọng hơn, toàn bộ quy trình từ đăng ký, kê khai, nộp, hoàn, miễn, giảm đến quản lý nợ và thanh tra thuế tiếp tục được thiết kế lại, tiêu chuẩn hóa, số hóa và tự động hóa nhằm giảm số chứng từ, số lần doanh nghiệp phải cung cấp thông tin và rút ngắn thời gian xử lý. Khi dữ liệu hóa đơn điện tử, tờ khai, tình trạng nộp thuế được kết nối với hệ thống hải quan và ngân hàng để đối chiếu tự động, cổng một cửa quốc gia không chỉ là kênh nộp hồ sơ mà trở thành “trục dữ liệu” gắn kết cả chuỗi xuất nhập khẩu hàng hóa.
Mô hình phối hợp mới: Chuyển đổi yên ổn cho doanh nghiệp, bước đệm đến quản trị thông minh
Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, câu hỏi quan trọng không phải là ai có thẩm quyền, mà là hồ sơ có được tiếp nhận đúng nơi, xử lý đúng hạn và trả kết quả thuận tiện hay không. Cục Hải quan tập trung vào phần “hậu trường” – giữ cho kết nối, trao đổi dữ liệu giữa các hệ thống không bị gián đoạn, kể cả với các thủ tục khối lượng lớn như kiểm tra an toàn thực phẩm nhập khẩu khi thẩm quyền được chuyển về cơ quan do Chủ tịch UBND tỉnh giao hoặc chỉ định. Về phía thuế, kế hoạch đến 2030 là hoàn thiện khung pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu, hướng tới tự động hóa trên nền tảng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Điều đáng kỳ vọng là khi “một lần khai, nhiều lần dùng” trở thành thực tế, doanh nghiệp sẽ không còn gánh nặng giấy tờ lặp lại, còn Nhà nước chuyển từ tư duy “giảm thủ tục” sang “đổi cách quản trị” – một bước cần thiết để xuất nhập khẩu tăng tốc bền vững.
