Hai tuyến cao tốc mới: bước nhảy hạ tầng chứ không chỉ thêm vài chục km đường
Hai tuyến cao tốc Việt Nam đang được thúc đẩy tại Gia Lai và Lâm Đồng là những dự án đầu tư hạ tầng mang tính chiến lược, không chỉ bổ sung thêm hơn 71km đường mà còn định hình lại kết nối cửa khẩu, liên kết vùng Tây Nguyên – Duyên hải miền Trung và trục phía Tây, qua đó tạo khuôn khổ mới cho phát triển kinh tế vùng dựa trên giao thông hiện đại và cửa ngõ biên mậu được mở rộng. Mấu chốt ở đây là tầm nhìn: địa phương không chờ sau 2030 mới làm đường mà muốn đi trước quy hoạch để nắm cơ hội. Cao tốc Pleiku – Lệ Thanh dài hơn 54km, tổng mức đầu tư sơ bộ trên 17.000 tỷ đồng, đang được đề xuất nghiên cứu đầu tư sớm để kết nối trực tiếp TP Pleiku với cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh. Song song, Lâm Đồng xem tuyến Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa dài hơn 143km là công trình cấp bách, trọng điểm trong kế hoạch trung hạn của mình. Đây là cách các tỉnh rộng nhất và thứ hai về diện tích “tự thiết kế” tương lai phát triển chứ không chờ ngân sách trung ương quyết định tất cả.
Pleiku – Lệ Thanh: cao tốc 17.000 tỷ là kênh thương mại mới của Tây Nguyên
Nếu phải chọn một biểu tượng mới cho tham vọng bứt phá của Tây Nguyên, cao tốc Pleiku – Lệ Thanh là ứng viên sáng giá. Tuyến CT.20 này kết nối TP Pleiku với Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh, nằm trong quy hoạch mạng lưới đường bộ giai đoạn 2021–2030 nhưng được mở khả năng triển khai sớm khi địa phương có nhu cầu và huy động được nguồn lực. Việc Gia Lai chủ động đề xuất đi trước cho thấy tỉnh hiểu rằng kết nối cửa khẩu là nền tảng để biến vị trí biên mậu thành giá trị kinh tế cụ thể. Dự án dài hơn 54km, quy mô 4 làn xe, vận tốc thiết kế 100km/h, 5 nút giao khác mức và 1 nút giao bằng, với khoảng 300ha đất bị ảnh hưởng. Cấu trúc tài chính lại cho thấy một thỏa thuận chính trị – tài chính đáng chú ý: PPP với nhà đầu tư huy động khoảng 30% vốn, Nhà nước tham gia đến 70% vì khu vực có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn. Theo hồ sơ dự án, “chi phí xây lắp khoảng 9.300 tỷ đồng, giải phóng mặt bằng gần 3.200 tỷ đồng, phần còn lại hơn 4.500 tỷ đồng cho quản lý, tư vấn, chi phí khác, lãi vay và dự phòng”. Đây không phải con số nhỏ, nhưng nếu chỉ nhìn vào chi phí thì bỏ qua lợi ích dài hạn: rút ngắn thời gian vận chuyển nông sản, gỗ, khoáng sản từ Tây Nguyên ra cảng biển, đồng thời mở hành lang thương mại trực tiếp với Lào và Campuchia thông qua kết nối cửa khẩu.
Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa: tham vọng siêu cao tốc của tỉnh rộng nhất
Trong khi Gia Lai chọn “đột phá bằng cửa khẩu”, Lâm Đồng lại nhắm tới một siêu tuyến cao tốc để tái cấu trúc không gian phát triển toàn vùng. Sau sáp nhập với Bình Thuận cũ, Lâm Đồng mới dự kiến trở thành địa phương có diện tích lớn nhất cả nước, và tuyến Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa dài hơn 143km được xem là hệ trục giao thông xứng tầm. Toàn tuyến gồm 124km phần đường, 9 cầu cạn, 7 hầm và 9 nút giao, thiết kế 4 làn xe, tốc độ 80–120km/h. Đây không còn là một dự án giao thông đơn lẻ, mà là khung xương cho một cấu trúc kinh tế mới từ duyên hải Nam Trung Bộ lên cao nguyên. Điều thú vị là sức hút của dự án đối với nhà đầu tư. Hai bên quan tâm là liên danh Trung Nam – INDEL CORP – Trung Nam E&C và Công ty TNHH Tập đoàn Xây dựng Tô Thương (Pacific Construction Group) – một tập đoàn hạ tầng hàng đầu của Trung Quốc. Sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 54.897 tỷ đồng, với 37.866 tỷ đồng cho xây dựng và 7.865 tỷ đồng cho giải phóng mặt bằng. Tổng nhu cầu đất 1.295ha, trong đó 424ha đất rừng và 131ha nằm trong vùng quy hoạch, dự trữ khoáng sản bauxit. Nói cách khác, tuyến cao tốc này là sự giao cắt giữa hạ tầng giao thông, môi trường và lợi ích khoáng sản – bài toán chính trị kinh tế không đơn giản.
Chiến lược kết nối vùng: cơ hội lớn đi cùng rủi ro về vốn, đất và năng lực quản lý
Hai dự án cao tốc Việt Nam ở Gia Lai và Lâm Đồng có điểm chung: chúng được đặt vào trung tâm chiến lược phát triển kinh tế vùng, chứ không phải làm để “hoàn thành chỉ tiêu km đường”. Khi hoàn thành, Pleiku – Lệ Thanh sẽ góp phần hoàn thiện mạng lưới giao thông khu vực, nâng cao kết nối giữa Tây Nguyên với Duyên hải miền Trung và tăng cường liên kết với Lào, Campuchia, đồng thời tạo thêm động lực phát triển kinh tế – xã hội cho khu vực phía Tây Gia Lai, mở rộng không gian kết nối và thúc đẩy giao thương qua cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh. Còn tuyến Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa được lãnh đạo Lâm Đồng nhấn mạnh là “công trình cấp bách, trọng điểm, cần được xác định là nhiệm vụ quan trọng trong kế hoạch trung hạn”. Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành tăng trưởng khi ba nút thắt được xử lý nghiêm túc. Một là giải phóng mặt bằng và vấn đề đất rừng, khoáng sản: Gia Lai phải thu hồi khoảng 300ha, Lâm Đồng đối diện hai nút thắt pháp lý lớn vì tuyến đi qua 424ha đất rừng và 131ha vùng quy hoạch khoáng sản bauxit. Hai là năng lực quản lý dự án và PPP: Gia Lai thẳng thắn thừa nhận địa phương chưa có nhiều kinh nghiệm triển khai dự án PPP, nguồn nhân lực quản lý còn hạn chế; Lâm Đồng thì thấy hồ sơ của liên danh Trung Nam còn thiếu thông tin chứng minh năng lực tài chính, phương án huy động vốn, xử lý bauxit và hoàn trả rừng. Ba là huy động vốn đầu tư bền vững, không đẩy rủi ro quá lớn về phía ngân sách hoặc nhà đầu tư. Việc Nhà nước chủ động chuẩn bị đầu tư, giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1 chủ trì, Sở Tài chính phối hợp và khẳng định sẽ lựa chọn nhà đầu tư công khai, minh bạch, cạnh tranh là tín hiệu tích cực – nhưng cam kết trên giấy phải được kiểm chứng bằng tiến độ, chất lượng và lợi ích thực tế cho người dân.
Kết luận: hạ tầng giao thông phải gắn với chất lượng quản trị
Nhìn tổng thể, hai dự án cao tốc tại tỉnh rộng nhất và rộng thứ hai không chỉ là câu chuyện xây thêm 71km+ đường. Chúng là phép thử cho khả năng dùng dự án đầu tư hạ tầng như công cụ định hình phát triển kinh tế vùng. Nếu Pleiku – Lệ Thanh biến cửa khẩu Lệ Thanh thành trung tâm giao thương mới của Tây Nguyên, còn Phan Thiết – Bảo Lộc – Gia Nghĩa tạo ra trục kết nối xuyên vùng từ biển lên cao nguyên, bản đồ kinh tế khu vực sẽ thay đổi theo hướng ít “cô lập” hơn và gắn chặt với mạng lưới khu vực. Nhưng hạ tầng tốt luôn đòi hỏi quản trị tương xứng. Tỷ lệ vốn Nhà nước cao ở Gia Lai, sự tham gia tiềm năng của liên danh trong nước và tập đoàn Trung Quốc ở Lâm Đồng cho thấy sự phức tạp về lợi ích. Các tỉnh đang đi đúng hướng khi coi đây là công trình cấp bách, chuẩn bị đầu tư chủ động và cam kết lựa chọn nhà đầu tư minh bạch. Bước tiếp theo cần rõ ràng: siết kỷ luật giải phóng mặt bằng, nâng năng lực quản lý PPP và giám sát chặt chất lượng công trình. Nếu không, những tuyến cao tốc mang trong mình kỳ vọng lớn về kết nối cửa khẩu và phát triển kinh tế vùng sẽ có nguy cơ mắc kẹt giữa tham vọng và thực thi.
