Từ thư tín đến hạ tầng thương mại điện tử: vì sao luật hiện hành không còn đủ
Ngành bưu chính logistics Việt Nam là hệ thống dịch vụ tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi kết nối chặt chẽ với kho bãi, vận tải và các nền tảng thương mại điện tử, đóng vai trò là hạ tầng cho dòng chảy hàng hóa và dữ liệu trong kinh tế số. Nếu năm 2010 cả nước chỉ có khoảng 360 triệu bưu gửi thì đến 2025 con số đã lên khoảng 4,1 tỷ, tăng hơn 12 lần. Thư tín truyền thống hiện chỉ còn dưới 10% sản lượng, còn gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%. Nói cách khác, bưu chính đã biến thành “hệ thần kinh” của thương mại điện tử hạ tầng, từ tiếp nhận đơn, chia chọn, vận chuyển đến giao hàng và hoàn trả. Thế nhưng, Luật Bưu chính 2010 lại được xây dựng trong bối cảnh thị trường nhỏ hơn rất nhiều và chưa hề hình dung được các mô hình fulfillment, kho xử lý đơn hàng hay điểm nhận hàng tự động đã nở rộ sau 15 năm.
Chính vì vậy, giữ nguyên hành lang pháp lý cũ là chấp nhận để luật đứng yên trong khi thị trường chạy với tốc độ gấp nhiều lần. Yêu cầu sửa Luật Bưu chính nằm trong dòng chảy cải cách thể chế rộng hơn, hướng tới hành lang pháp lý kinh tế số có khả năng kết nối dòng chảy vật chất với dòng chảy dữ liệu. Đây không còn là câu chuyện “cập nhật kỹ thuật” mà là quyết định chiến lược: hoặc luật kịp thích ứng với thương mại điện tử và logistics xuyên biên giới, hoặc bưu chính Việt Nam sẽ bị khóa chặt trong chiếc áo cũ, mất dần năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng số khu vực.
Khoảng trống pháp lý trong bưu chính – logistics và hệ quả với người dùng
Một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay là ranh giới mơ hồ giữa bưu chính và logistics. Logistics hiện đại bao gồm lưu kho, quản lý tồn kho, đóng gói, xử lý đơn hàng, gom tách, vận tải và phân phối; còn bưu chính tập trung vào chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi. Nếu không xác định rõ đâu là hoạt động bưu chính, đâu là logistics độc lập, đâu là khâu giao thoa, doanh nghiệp sẽ loay hoay trong mê cung điều kiện kinh doanh và trách nhiệm pháp lý. Quản lý quá rộng làm tăng chi phí tuân thủ, còn quản lý quá lỏng lại tạo kẽ hở về an toàn bưu gửi, bảo vệ thông tin, truy xuất hàng hóa và phòng chống hàng cấm.
Tác động lên người dùng là rất cụ thể. Khi khung pháp lý không rõ, doanh nghiệp ngại đầu tư mạnh vào công nghệ chia chọn tự động, kho xử lý đơn hàng, điểm nhận hàng tự động hay nền tảng kết nối người bán với mạng lưới giao hàng. Kết quả là thời gian giao nhận kéo dài, chi phí khó giảm, và khách hàng phải chấp nhận trải nghiệm thiếu ổn định: đơn hàng khó truy vết, thông tin hỗn loạn, tranh chấp kéo dài. Trong khi đó, thương mại điện tử xuyên biên giới đang buộc doanh nghiệp bưu chính mở rộng năng lực logistics và công nghệ vận hành. Nếu hành lang pháp lý không kịp mở đường, người chịu thiệt cuối cùng sẽ là người tiêu dùng.
Dữ liệu và công nghệ: xương sống của logistics xuyên biên giới
Thương mại điện tử xuyên biên giới khiến hành trình của mỗi bưu kiện trở nên phức tạp hơn nhiều: tiếp nhận tại nước gửi, khai thác, vận chuyển quốc tế, làm thủ tục hàng hóa qua biên giới, rồi tiếp tục xử lý trong mạng lưới nước nhận trước khi đến tay người mua. Ở đây, logistics xuyên biên giới không chỉ là vấn đề vận chuyển mà còn là bài toán quản lý dữ liệu logistics trong toàn bộ hành trình. Dữ liệu về bưu gửi, người gửi, người nhận, trạng thái vận chuyển và các công đoạn khai thác là cơ sở để theo dõi hành trình, phối hợp giữa nhiều bên và xử lý tình huống phát sinh.
Ngày 14/5, Đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã khảo sát thực tế tại Khu kinh tế Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài để phục vụ thẩm tra dự án Luật Bưu chính (sửa đổi). Ngày 11/3, Vietnam Post gia hạn hợp đồng liên doanh với DHL Express, và đến 25/5 ký Biên bản ghi nhớ với SF Technology và SF Express Việt Nam về chuyển phát nhanh quốc tế, logistics xuyên biên giới, tự động hóa kho bãi thông minh và ứng dụng công nghệ trong chuỗi cung ứng. Điều này cho thấy các doanh nghiệp bưu chính đang chủ động tìm kiếm công nghệ và đối tác, nhưng nếu luật không kịp thừa nhận bưu chính số, quản trị dữ liệu, định danh và truy vết bưu gửi, mọi nỗ lực nâng cấp hạ tầng công nghệ sẽ vướng trần thể chế.
Thiết kế lại luật bưu chính: từ tiền kiểm sang quản trị rủi ro bằng dữ liệu
Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) cho năm 2026 đang đặt ra hướng tiếp cận mới: xác định dịch vụ bưu chính dựa trên bản chất hoạt động, gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và các công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả; đồng thời loại trừ vận tải, kho bãi và logistics độc lập. Cách phân định này nếu được giữ vững sẽ giúp Nhà nước quản lý đúng khâu, đúng rủi ro, còn doanh nghiệp có không gian tích hợp dịch vụ mà không bị “gom” thành một lĩnh vực duy nhất. Đây là bước thiết kế thể chế quan trọng để tránh hai cực đoan: hoặc bóp nghẹt sáng tạo bằng quản lý bao trùm, hoặc bỏ ngỏ các nguy cơ về an toàn bưu gửi và hàng cấm.
Điểm then chốt khác là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro. Với khoảng 4,1 tỷ bưu gửi mỗi năm, kiểm soát đồng loạt theo cách truyền thống sẽ ngày càng tốn kém và kém hiệu quả. Dự thảo hướng tới việc gắn mã nhận dạng duy nhất cho mỗi bưu gửi, cho phép định danh, truy vết và quản lý hành trình theo mức rủi ro. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, khảo sát tại khu vực cửa khẩu như Mộc Bài – Bến Cầu là cơ sở thực tiễn để hoàn thiện các quy định về bưu chính số và quản trị dữ liệu. Nếu làm đúng, quản lý dựa trên dữ liệu sẽ giúp tập trung nguồn lực vào nhóm hàng nguy cơ cao, đồng thời giảm gánh nặng không cần thiết cho các bưu gửi thông thường.
Từ hành lang pháp lý đến năng lực cạnh tranh khu vực
Ở cấp khu vực, Đại hội lần thứ 14 của Liên minh Bưu chính châu Á - Thái Bình Dương đã đưa hiện đại hóa bưu chính, chuyển đổi số, thương mại điện tử xuyên biên giới, hải quan và tạo thuận lợi thương mại vào chương trình thảo luận. Trong nước, chiến lược phát triển dịch vụ logistics thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến 2050, đặt mục tiêu xây dựng ngành logistics bền vững, hiệu quả và có năng lực cạnh tranh. Câu hỏi là: bưu chính logistics Việt Nam có bước cùng nhịp với những cam kết này hay không. Câu trả lời phụ thuộc rất lớn vào việc hành lang pháp lý kinh tế số có kịp hoàn thiện để biến bưu chính thành hạ tầng kết nối trực tiếp dòng chảy hàng hóa và dữ liệu.
Cùng với Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 và Nghị định 248/2026/NĐ-CP, đang đặt ra các yêu cầu về minh bạch thông tin, trách nhiệm của chủ thể và bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số, việc sửa Luật Bưu chính không còn là lựa chọn tùy ý mà là điều kiện cần để đồng bộ thể chế. Nếu luật mới xác định rõ trách nhiệm từng khâu, chuẩn bảo vệ dữ liệu, quy trình logistics xuyên biên giới và cơ chế quản lý dựa trên dữ liệu, Việt Nam không chỉ tránh được “điểm nghẽn” trong thương mại điện tử hạ tầng mà còn có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng số khu vực. Ngược lại, nếu chậm chân, chúng ta sẽ phải chấp nhận việc các doanh nghiệp trong nước bị đẩy xuống vai trò làm thuê trong chính thị trường của mình.
