Ánh sáng, bố cục và nhu cầu kể chuyện bằng hình ảnh
Nhiếp ảnh nghệ thuật đương đại tại Việt Nam đang chuyển dịch từ việc ghi lại khoảnh khắc sang kể chuyện qua ảnh, trong đó kỹ thuật ánh sáng và bố cục hình ảnh được dùng như một ngôn ngữ thị giác để diễn đạt cảm xúc, suy tư triết học và hành trình nội tâm của con người, thay vì chỉ dừng ở tính miêu tả bề mặt.
Điểm đáng nói là sự dịch chuyển này không diễn ra trong phòng trưng bày xa lạ, mà ngay trong các dự án sinh viên, các triển lãm thời trang – điêu khắc, nơi nghệ sĩ trẻ chủ động phá vỡ ranh giới giữa nhiếp ảnh truyền thống và nghệ thuật hình ảnh hiện đại. Bộ ảnh “Hamartia” của Halloween 2026: Delirium và triển lãm AETHER của Cường Đàm cùng CDAM là hai ví dụ tiêu biểu: cả hai đều xem ánh sáng như chất liệu tư duy, chứ không chỉ là công cụ chiếu sáng. Ở đó, mỗi khung hình, mỗi sắp đặt ánh sáng đều mang tính lựa chọn, có chủ đích, kể một câu chuyện về cách con người đối diện với giới hạn, sai lầm và khả năng tự tái sinh.
“Hamartia”: Khi khung hình kỳ ảo hóa thành hành trình buông bỏ
“Hamartia” không phải một bộ ảnh Halloween để ngắm cho vui; nó là một truyện ngắn thị giác về chấp niệm và cách buông bỏ quá khứ. Halloween là sự kiện thường niên của khoa Quan hệ quốc tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhưng năm nay Ban Tổ chức chọn kể câu chuyện Asterion bằng chuỗi hình ảnh giàu tính biểu tượng thay vì một sân khấu đơn tuyến. Nhân vật “người từng thuộc về những vì sao” trượt dài từ si mê, đố kỵ đến sa ngã, rồi buộc phải từ bỏ những kỳ vọng ban đầu.
Ở đây, kỹ thuật ánh sáng là trục xương sống của câu chuyện. “Ánh sáng và bóng tối là trục hình ảnh xuyên suốt bộ ảnh, đồng thời giúp câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ thị giác”. Tím và xanh lá cùng ánh sáng trong mở ra “thiên đường” nội tâm; đến khi cám dỗ xuất hiện, sắc đỏ và tương phản mạnh giữa sáng – tối phơi bày giằng co nội tâm; giai đoạn sa ngã, màu đen chiếm lĩnh, vùng sáng bị thu hẹp để nhấn cảm giác bế tắc. Đây là nhiếp ảnh nghệ thuật đúng nghĩa: màu sắc, ánh sáng không tô điểm cho nhân vật, mà phơi bày tâm lý nhân vật.
Bố cục hình ảnh trong “Hamartia” cũng được xử lý như một kịch bản. Ở phần đầu, các góc chụp toàn và góc máy từ trên cao mở rộng không gian, làm nổi bật Asterion giữa thiên đường; khi nhân vật sa ngã, góc cận và góc máy thấp tập trung vào gương mặt, biểu cảm và trạng thái tâm lý. Đôi cánh, ngọn lửa trên tay Asterion, trang phục mang cảm hứng Hy Lạp đều là đạo cụ tối giản nhưng gợi mở: ngọn lửa vừa là cám dỗ, vừa là khoảnh khắc thức tỉnh khi nhân vật “tự thắp lên nguồn sáng của riêng mình”. Thông điệp ở đây không trung tính: bộ ảnh khẳng định sai lầm không phải điểm kết thúc, mà là điểm khởi đầu để mỗi người chấp nhận quá khứ và tìm lại ánh sáng của chính mình.
AETHER: Thời trang, điêu khắc và ánh sáng trong một không gian mở
Nếu “Hamartia” là một truyện ngắn bằng ảnh, thì AETHER là một tiểu thuyết không lời về hình thể và không gian. Sau hai năm kể từ Paramount, Cường Đàm và CDAM trở lại với AETHER, triển lãm kết hợp thời trang, điêu khắc và nghệ thuật sắp đặt tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, mở cửa từ ngày 9 đến 11/10/2026. Tối 8/10, AETHER được giới thiệu trước khoảng 100 khách mời thuộc lĩnh vực nghệ thuật, thời trang, giải trí và kinh doanh – một lựa chọn cho thấy dự án nhắm tới cộng đồng sáng tạo rộng hơn, chứ không chỉ giới mộ điệu thời trang.
Trong không gian bảo tàng, 20 thiết kế thời trang và bốn tác phẩm điêu khắc cùng xuất hiện, tạo nên một màn trình diễn nằm giữa runway và triển lãm nghệ thuật. Người mẫu đeo mặt nạ, che kín tay bằng găng, bước vào những vùng sáng dưới mái vòm cổ kính rồi dừng lại, hóa thành những bức tượng sống. Ở đây, cơ thể trở thành giá đỡ cho hình khối, chuyển động định hình cách tác phẩm được nhìn nhận. Triển lãm gồm sáu không gian sắp đặt phi tuyến tính, kết hợp ánh sáng và âm nhạc ambience, buộc người xem tự xây dựng câu chuyện của riêng mình thay vì đi theo một kịch bản cố định. Đó là một tuyên bố thẳng thắn: thời trang không còn là sản phẩm, mà là phương tiện để mở rộng ngôn ngữ nghệ thuật.
Ngôn ngữ thị giác của AETHER được định hình bằng đường cong và kỹ thuật ánh sáng. Các hình thái bán cầu, hình thoi đơn, hình thoi đôi được phát triển thành cấu trúc ba chiều trên điêu khắc; bề mặt đồng anodized đen tạo tương phản với ánh sáng, làm nổi bật đường nét và chiều sâu. Trên trang phục, đường cut-out lớn, khoảng mở dưới gấu váy, lớp draping mềm rủ, phom cổ peak lapel nổi khối cho thấy nền tảng kiến trúc trong tư duy thiết kế. Ánh sáng làm rõ kết cấu vải, tạo biến đổi trên kim loại theo góc nhìn, khiến tác phẩm không đứng yên trong một hình thái cố định. Ý niệm “giới hạn mở” được cụ thể hóa bằng việc đặt thời trang và điêu khắc trong cùng không gian, thử nghiệm khả năng chuyển hóa giữa hình khối tĩnh và cơ thể chuyển động.
Khi nhiếp ảnh nghệ thuật bước ra khỏi khung truyền thống
Điểm chung giữa “Hamartia” và AETHER là cả hai đều thách thức ranh giới giữa nhiếp ảnh truyền thống và nghệ thuật hình ảnh hiện đại. “Hamartia” dùng chuỗi khung hình kỳ ảo để kể câu chuyện về chấp niệm và cách buông bỏ quá khứ, lựa chọn kể bằng hình ảnh thay vì một bối cảnh đơn lẻ. AETHER, ngược lại, dùng thời trang và điêu khắc trong một màn trình diễn nằm giữa runway và triển lãm nghệ thuật, đặt trang phục vào cuộc đối thoại với nghệ thuật đương đại và mở ra những cách tiếp cận khác về hình thể, không gian, ngôn ngữ thiết kế.
Ở cấp độ kỹ thuật, cả hai dự án đều chứng minh rằng kể chuyện qua ảnh không thể tách rời kỹ thuật ánh sáng và bố cục hình ảnh. Trong “Hamartia”, ánh sáng – bóng tối, màu sắc, góc máy được dùng như các chương của một kịch bản tâm lý; trong AETHER, ánh sáng và âm nhạc ambience tạo nên trải nghiệm đa giác quan, còn bố cục không gian phi tuyến tính buộc người xem trở thành đồng tác giả câu chuyện. Điều đáng mừng là những thực hành này xuất hiện ngay trong môi trường giáo dục và hệ sinh thái thời trang độc lập, cho thấy một thế hệ nghệ sĩ Việt đang tự tin dùng hình ảnh để bàn về triết lý sống, về giới hạn và khả năng tái sinh của con người.
Kết luận: Ánh sáng như một thái độ sống
Nhìn từ “Hamartia” và AETHER, có thể thấy nhiếp ảnh nghệ thuật và nghệ thuật thị giác Việt Nam đang bước vào giai đoạn nơi ánh sáng không chỉ là kỹ thuật, mà là thái độ sống. Khi một bộ ảnh sinh viên dám nói rằng sai lầm không phải điểm kết thúc mà là điểm khởi đầu để mỗi người chấp nhận quá khứ, buông bỏ và tìm lại ánh sáng của chính mình, và một nhà thiết kế thời trang khẳng định “giới hạn không phải là điểm kết thúc, mà là điểm dẫn vào những vùng nhận thức mới” thông qua 20 thiết kế và bốn tác phẩm điêu khắc, chúng ta đang chứng kiến sự trưởng thành của một ngôn ngữ hình ảnh mang bản sắc riêng.
Câu hỏi còn lại dành cho người xem không phải là “đẹp hay xấu”, mà là: ta có sẵn sàng đọc những câu chuyện này bằng mắt, bằng cơ thể, bằng ký ức của chính mình hay không. Bởi một khi chấp nhận rằng mỗi khung hình là một lựa chọn đạo đức, mỗi tia sáng là một quyết định về cách nhìn thế giới, thì việc đứng trước một bức ảnh hay một sắp đặt ánh sáng không còn là trải nghiệm thụ động. Đó là khoảnh khắc ta soi lại những giới hạn của mình – và biết đâu, giống Asterion hay những hình khối trong AETHER, ta tìm thấy một nguồn sáng mới để tiếp tục bước đi.
