Từ khung giá 3 miền đến bài toán định giá theo tỉnh, vùng
Việc Bộ Công Thương đề xuất bỏ cách tính khung giá điện mặt trời và điện gió theo ba miền Bắc – Trung – Nam để chuyển sang xác định theo vùng kinh tế – xã hội hoặc từng tỉnh, thành phố là một bước điều chỉnh chính sách nhằm phản ánh sát hơn chi phí đầu tư, điều kiện tự nhiên và bối cảnh kinh tế – xã hội của từng địa phương, đồng thời tránh lặp lại tình trạng phát triển mất cân đối của năng lượng tái tạo trong giai đoạn trước. Thông điệp chính của dự thảo lần này: giá điện mặt trời và điện gió Việt Nam phải đi từ mô hình "bình quân theo miền" sang mô hình "cá biệt theo địa phương". Bộ Công Thương đang lấy ý kiến để sửa Thông tư về phương pháp xác định, phê duyệt khung giá phát điện và khung giá nhập khẩu điện. Khung giá phát điện không phải giá bán lẻ cho người dùng, mà là giá tối đa dùng để đàm phán giữa chủ đầu tư và bên mua điện. Việc thay đổi cách tính khung giá vì thế sẽ tác động trực tiếp đến dòng vốn, lựa chọn địa điểm và chiến lược của nhà đầu tư năng lượng tái tạo.
Vì sao cơ chế 3 miền đã lỗi thời với năng lượng tái tạo?
Cách chia khung giá điện mặt trời và điện gió theo ba miền Bắc – Trung – Nam được thiết kế trong bối cảnh địa giới hành chính ổn định và hạ tầng điện còn ít dự án lớn. Sau quá trình sáp nhập tỉnh và điều chỉnh địa giới, cấu trúc không gian kinh tế đã khác, trong khi bức xạ mặt trời, tốc độ gió lại thay đổi mạnh giữa từng địa phương. Năm 2025, giá trần điện mặt trời mặt đất ở ba miền lần lượt là 1.383 đồng/kWh, 1.107 đồng/kWh và 1.012 đồng/kWh; điện mặt trời nổi tương ứng 1.686 đồng/kWh, 1.336 đồng/kWh và 1.228 đồng/kWh. Những con số này cho thấy sự phân biệt nhưng vẫn còn thô. Các chuyên gia chỉ ra bức xạ trong cùng một miền có thể chênh lệch rất lớn, trong khi chi phí thiết bị không thay đổi tương ứng. Nếu giữ một khung giá chung cho cả vùng, nơi có điều kiện tốt hưởng lợi nhiều hơn, còn những địa phương bức xạ kém, tốc độ gió thấp dễ bị "đuối" về hiệu quả đầu tư. Đó là bất bình đẳng cấu trúc, khiến vốn tập trung vào một số "điểm nóng" và bỏ qua các khu vực khác.
Hai phương án mới: theo tỉnh hay theo vùng kinh tế – xã hội?
Dự thảo đưa ra hai hướng chính cho cách tính khung giá điện mặt trời: một là theo các vùng kinh tế – xã hội trong Quy hoạch tổng thể quốc gia, hai là chi tiết đến từng tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Với điện gió trên đất liền và gần bờ, phương án được ưu tiên là theo vùng kinh tế – xã hội. Về kỹ thuật, chia theo tỉnh có ưu thế vì yếu tố bức xạ đã được thống kê cho 34 địa phương, đủ dữ liệu để xây dựng giá phù hợp hơn với từng khu vực. Tuy nhiên, định giá theo tỉnh không thể chỉ dựa vào bức xạ và suất đầu tư. Khu vực có tiềm năng điện mặt trời tốt nhưng xa phụ tải, hạn chế đấu nối có thể đòi hỏi chi phí hạ tầng truyền tải rất lớn. Ngược lại, nơi bức xạ thấp hơn nhưng gần trung tâm tiêu thụ điện lại đóng góp hiệu quả tổng thể cao hơn cho hệ thống. Một khung giá điện mặt trời và điện gió Việt Nam thông minh phải kết hợp cả yếu tố tự nhiên, kinh tế – xã hội, nhu cầu phụ tải và khả năng đấu nối, thay vì chạy theo sản lượng lý thuyết.
Bài học giá FIT và nỗi lo ‘vết xe đổ’ nghẽn lưới
Cách tính khung giá mới không thể tách khỏi bài học giá FIT – cơ chế mua điện ưu đãi từng tạo ra làn sóng đầu tư nóng, dẫn đến hàng loạt dự án bị cắt giảm công suất do lưới truyền tải quá tải. Khi giá điện mặt trời được thiết kế hấp dẫn mà không gắn với khả năng tiếp nhận của hệ thống, vốn sẽ đổ dồn vào những nơi có giá cao, bất kể hạ tầng thực tế, tái lập "vết xe đổ" nghẽn lưới từng diễn ra tại các khu vực có bức xạ tốt nhưng hạn chế truyền tải. Các chuyên gia nhấn mạnh, bên cạnh khung giá, ngành điện phải công bố rõ dư địa phát triển nguồn và khả năng hấp thụ công suất của từng khu vực. Nhà đầu tư năng lượng tái tạo cần nhìn đồng thời hai biến số: giá mua điện và dung lượng đấu nối còn lại. Cơ chế đăng ký đầu tư phải dừng khi khu vực đạt ngưỡng công suất có thể hấp thụ, chỉ mở thêm khi lưới được nâng cấp. Nếu không, việc định giá theo tỉnh hay vùng kinh tế – xã hội chỉ đổi "mặt tiền" chính sách, nhưng nội dung vẫn lặp lại sai lầm cũ.
Tác động đến nhà đầu tư: chọn địa điểm theo lưới, không chỉ theo giá
Đối với nhà đầu tư, thay đổi cách tính khung giá là một phép thử về mức độ chuyên nghiệp. Khi giá điện mặt trời và điện gió Việt Nam phân hóa theo tỉnh hoặc vùng, lợi nhuận sẽ không còn dựa trên chênh lệch giá "bình quân miền" mà đến từ năng lực chọn địa điểm cân bằng giữa bức xạ, phụ tải và cửa sổ đấu nối. Các doanh nghiệp từng bị tổn thương vì giai đoạn giá FIT bất ổn nay quan tâm nhiều hơn đến độ ổn định và khả năng dự báo của cơ chế giá. Khung giá mới vì vậy phải đủ minh bạch, có lộ trình vài năm để ngân hàng và nhà đầu tư xây dựng phương án tài chính. Một điểm tích cực là Bộ Công Thương đề xuất chuyển trách nhiệm tính toán, trình khung giá hằng năm từ EVN sang Đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện, nhằm tăng tính khách quan khi bên xác định giá không còn đồng thời là bên mua điện. Nếu được thiết kế tốt, sự chuyển dịch từ định giá theo miền sang theo địa phương sẽ sàng lọc các dự án năng lượng tái tạo, giữ lại những nhà đầu tư chấp nhận chơi cuộc chơi dài hạn gắn với giới hạn của hệ thống.
