Năng lượng tái tạo: làn sóng đầu tư lớn nhưng hiệu quả kinh tế nhỏ
Năng lượng tái tạo ở Việt Nam là tập hợp các dự án điện mặt trời Việt Nam và điện gió được đầu tư với quy mô công suất hàng chục, hàng trăm MW cùng vốn lên tới hàng nghìn tỷ đồng, nhưng lại hoạt động trong bối cảnh hạ tầng điện lực và cơ chế thị trường chưa theo kịp, khiến sản lượng và giá trị gia tăng đóng góp cho kinh tế địa phương thấp hơn nhiều so với tiềm năng.Ở Sơn La, UBND tỉnh vừa chấp thuận Công ty cổ phần Thủy điện Nậm Chiến đầu tư Nhà máy điện mặt trời Mường La 4 công suất 35MW trên diện tích gần 40ha, sản lượng bình quân 55,571 triệu kWh/năm, tổng vốn 682,126 tỷ đồng. Ở Gia Lai, liên danh Đại Lợi Holding - An Phát được chọn làm nhà đầu tư Nhà máy điện gió Ia Hla công suất 40MW, sản lượng dự kiến 119,464 triệu kWh/năm, vốn 1.600 tỷ đồng. Quảng Trị thậm chí thu hút hơn 41.000 tỷ đồng vốn đăng ký vào điện gió chỉ trong các dự án được quyết định chủ trương hoặc đang chọn nhà đầu tư năm nay.
Ba ví dụ điển hình: Sơn La, Gia Lai và Quảng Trị trong cuộc đua năng lượng xanh
Sơn La là một trong những địa phương đi nhanh với điện mặt trời Việt Nam khi cho phép Thủy điện Nậm Chiến mở rộng sang Mường La 4, 35MW, vốn 682,126 tỷ đồng. Song song, tỉnh cũng chấp thuận CTCP Năng lượng Pắc Ngà Tây đầu tư Nhà máy Điện mặt trời Bắc Yên 2 công suất 50MW, diện tích khoảng 74,84ha, sản lượng trung bình 80,237 triệu kWh mỗi năm. Đây là minh chứng rõ ràng cho xu hướng đầu tư năng lượng xanh trên địa bàn miền núi vốn trước đây phụ thuộc thủy điện. Gia Lai đang nổi lên với điện gió Gia Lai khi dự án Ia Hla 40MW trên 24,76ha, vốn 1.600 tỷ đồng, đã có nhà đầu tư đáp ứng yêu cầu. Theo thống kê, toàn tỉnh có đến 110 dự án năng lượng tái tạo, phản ánh sức hấp dẫn của lĩnh vực này. Quảng Trị đặt tham vọng trở thành trung tâm năng lượng Bắc Trung Bộ, chấp thuận chủ trương 14 dự án điện gió với tổng công suất 1.041MW theo Quy hoạch điện VIII. Chỉ riêng các dự án điện gió vừa được quyết định chủ trương hoặc đang chọn nhà đầu tư trong năm, vốn đăng ký đã vượt 41.000 tỷ đồng.
Điện gió Quảng Trị: vốn khủng nhưng không tạo cú hích GRDP
Quảng Trị là ví dụ điển hình cho nghịch lý: điện gió hút vốn, nhưng ngành điện lại trở thành điểm nghẽn tăng trưởng. Điện gió được tỉnh xác định là lĩnh vực mũi nhọn để hiện thực hóa mục tiêu trung tâm năng lượng Bắc Trung Bộ. Hàng loạt dự án như Halcom Hồng Đức 200MW, vốn 9.127 tỷ đồng, Thái Dương 1 vốn 8.440 tỷ đồng cùng ba dự án Quảng Trị Win với tổng vốn hơn 5.055 tỷ đồng tạo ra bức tranh đầu tư sôi động, nhưng GRDP không tăng tương xứng. Theo kịch bản tăng trưởng 6 tháng cuối năm, tỉnh kỳ vọng khu vực công nghiệp – xây dựng, trong đó có sản xuất và phân phối điện, là động lực chủ yếu. Thực tế, nhiều dự án nguồn điện trọng điểm đồng loạt chậm tiến độ: nhiệt điện Quảng Trạch I lùi phát điện thương mại từng tổ máy, thủy điện La Trọng và các điện gió LIG – Hướng Hóa 1, Hướng Phùng 1 đều phải điều chỉnh thời gian vận hành sang 2027. Kết quả là ngành công nghiệp bị ảnh hưởng trực tiếp, dư địa tăng trưởng của nửa cuối năm bị thu hẹp đáng kể.
Điểm nghẽn hạ tầng điện lực: lưới yếu, tiến độ chậm, công suất bị "mắc kẹt"
Vấn đề xuyên suốt ở các địa phương không nằm ở việc thiếu dòng tiền đầu tư năng lượng xanh mà là hạ tầng điện lực và tiến độ triển khai. Ngay trong các dự án điện mặt trời tại Sơn La, bên cạnh nhà máy, nhà đầu tư còn phải xây dựng trạm biến áp 22kV và đường dây 22kV 4 mạch kết nối với trạm 220kV Bắc Yên 1, cùng hệ thống đường giao thông và hạ tầng kỹ thuật. Những hạng mục này cho thấy chỉ riêng nguồn phát mạnh là không đủ; nếu lưới truyền tải không theo kịp, công suất sẽ bị "mắc kẹt" tại chỗ. Gia Lai cũng thừa nhận phải xử lý vấn đề hạ tầng lưới điện và giải phóng mặt bằng, đồng thời đẩy nhanh các dự án đường dây và trạm biến áp trọng điểm như đường dây 110kV Phù Mỹ – Mỹ Thành, Phù Cát – An Nhơn và trạm 110kV Pleime. Quảng Trị thì nhấn mạnh để số vốn hàng chục nghìn tỷ thực sự trở thành động lực tăng trưởng, phải hoàn thiện hạ tầng truyền tải và đưa các dự án nguồn vào vận hành đúng tiến độ. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Chỉ tính các dự án điện gió được Quảng Trị trao quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc đang tổ chức lựa chọn nhà đầu tư trong năm 2026, tổng vốn đăng ký đã vượt 41.000 tỷ đồng".
Nếu không gỡ nghẽn, năng lượng tái tạo sẽ mãi là "tiềm năng trên giấy"
Nhìn vào Sơn La, Gia Lai, Quảng Trị, câu trả lời cho việc vì sao năng lượng tái tạo chưa tạo cú hích GDP đã rõ: chúng ta đầu tư rất mạnh vào nguồn, nhưng lại chậm và thiếu đồng bộ trong hạ tầng điện lực, cơ chế thị trường điện và quản trị tiến độ. Khi nhà máy điện mặt trời Việt Nam phải chờ lưới, điện gió Gia Lai bị khống chế công suất, điện gió Quảng Trị lùi vận hành, thì mỗi kWh sạch được tạo ra đều khó chuyển thành giá trị gia tăng.UBND Quảng Trị đã giao Sở Công Thương theo dõi sát tiến độ, rà soát dự án chậm, xây dựng phương án tháo gỡ và yêu cầu nhà đầu tư cam kết tiến độ, định kỳ báo cáo. Đây là hướng đi đúng, nhưng cần được nâng lên thành cách làm thống nhất trên toàn hệ sinh thái năng lượng tái tạo: từ quy hoạch nguồn – lưới đi cùng nhau, đến khung pháp lý giá điện và hợp đồng mua bán điện rõ ràng. Nếu không, đầu tư năng lượng xanh sẽ tiếp tục đẹp trên báo cáo, nhưng mờ nhạt trong tăng trưởng GRDP.
