Kho học liệu số quốc gia là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Kho học liệu số quốc gia đối với giáo dục phổ thông là một hệ thống học liệu số dùng chung, được Nhà nước quản lý thống nhất, cung cấp miễn phí các tài nguyên số chuẩn hóa, tương thích với chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, cho mọi học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục trên toàn quốc, nhằm thu hẹp khoảng cách vùng miền và thúc đẩy tiếp cận giáo dục công bằng.
Điểm đáng nói nhất của quyết định phê duyệt Đề án không chỉ là một cổng tài liệu mới, mà là sự thay đổi tư duy: học liệu chất lượng cao phải trở thành dịch vụ công cơ bản, không bị ràng buộc bởi khả năng chi trả hay vị trí địa lý. Việc Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký Quyết định số 1965/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Hệ thống học liệu số quốc gia đối với giáo dục phổ thông” đã đặt nền móng cho một hệ thống giáo dục số mang tính chia sẻ, liên thông và dùng chung trên phạm vi cả nước.
Ở góc độ chính sách, đây là bước đi thể hiện rõ quan điểm: chuyển đổi số giáo dục không thể chỉ dừng ở vài dự án thí điểm, mà phải trở thành hạ tầng quốc gia, phục vụ 100% cơ sở giáo dục phổ thông, thay vì chỉ những nơi có điều kiện tốt. Nếu triển khai đúng, kho học liệu số quốc gia sẽ là công cụ san bằng cơ hội học tập, đặc biệt cho học sinh vùng khó và học sinh khuyết tật.
Hệ thống giáo dục số mới gồm những thành phần nào?
Đề án không chỉ nói chung chung về “chuyển đổi số”, mà thiết kế một hệ thống giáo dục số khá rõ ràng. Hệ thống học liệu số quốc gia là một thành phần của Nền tảng số giáo dục quốc gia, được kết nối, liên thông với Nền tảng giáo dục thông minh quốc gia thuộc danh mục nền tảng số dùng chung. Nói cách khác, kho học liệu số quốc gia không phải một website đơn lẻ, mà là mắt xích trong kiến trúc tổng thể quốc gia số.
Theo Đề án, hệ thống gồm 5 thành phần chính: Cổng học liệu số; kho học liệu số quốc gia; nền tảng quản lý và khai thác học liệu số; hệ thống dữ liệu và các dịch vụ kết nối, chia sẻ; cùng hạ tầng kỹ thuật bảo đảm vận hành. Cổng học liệu số sẽ được xây dựng trên web và ứng dụng di động, hỗ trợ truy cập băng thông thấp, có chế độ ưu tiên cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đây là chi tiết cho thấy nhà hoạch định chính sách đã nghĩ đến thực tế mạng yếu, thiết bị hạn chế ở vùng khó.
Quan trọng hơn, hệ thống được thiết kế theo hướng mở, liên thông, lấy dữ liệu làm trung tâm, ưu tiên kế thừa và kết nối các hạ tầng, nền tảng, dịch vụ dùng chung hiện có. Điều này nếu thực hiện nghiêm túc sẽ hạn chế tình trạng đầu tư trùng lặp, mỗi địa phương, mỗi dự án xây một nền tảng riêng lẻ. Tuy nhiên, thách thức nằm ở chỗ: mở và liên thông trên giấy rất dễ, nhưng để các hệ thống đang vận hành chịu “chia sẻ” dữ liệu và chuẩn hóa theo một khung chung lại là câu chuyện khác.
Học sinh và giáo viên sẽ được tiếp cận những gì, bằng cách nào?
Điểm hấp dẫn nhất với người dùng là kho học liệu miễn phí học sinh và giáo viên sẽ không chỉ là file PDF sách giáo khoa. Đề án đặt mục tiêu hoàn thành bộ học liệu lõi quốc gia cho tất cả môn học, cấp học theo Chương trình giáo dục phổ thông, ưu tiên học liệu tương tác đa phương tiện, mô phỏng thực tế và thí nghiệm ảo. Nói thẳng, nếu làm đúng, học sinh có thể “thí nghiệm” hóa học, vật lý, sinh học trên môi trường số, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phòng thí nghiệm vật lý vốn rất thiếu ở nhiều trường.
Theo Đề án, mọi học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục trên cả nước được bảo đảm tiếp cận nguồn học liệu số chất lượng cao, chuẩn hóa và miễn phí. Đặc biệt, học liệu lõi quốc gia không được thu phí, không được gắn quyền tiếp cận với việc mua sản phẩm, dịch vụ khác, không tạo độc quyền nền tảng và không gây bất bình đẳng trong tiếp cận. Đây là những nguyên tắc rất đáng hoan nghênh, bởi chúng chặn trước nguy cơ “học liệu số” bị biến thành gói dịch vụ thương mại buộc phụ huynh phải chi thêm.
Về cách truy cập, hệ thống sẽ kết nối với ứng dụng định danh quốc gia VNeID và các phương thức xác thực phù hợp khác để xác thực người dùng. Tuy nhiên, Đề án yêu cầu rõ: học sinh không bị hạn chế quyền tiếp cận học liệu do chưa có tài khoản định danh điện tử; với học liệu công khai, miễn phí, không bắt buộc đăng nhập. Đây là điểm hợp lý, tránh biến yêu cầu định danh thành rào cản kỹ thuật. Dù vậy, để người dùng thực sự hưởng lợi, giao diện cổng học liệu phải đủ đơn giản, có hướng dẫn rõ ràng, thay vì “ngập” trong thuật ngữ công nghệ.
Tiếp cận giáo dục công bằng: cơ hội thật hay khẩu hiệu đẹp?
Đề án nhấn mạnh mục tiêu bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục: mọi học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục được tiếp cận nguồn học liệu số chất lượng cao, chuẩn hóa và miễn phí. Đặc biệt, học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được xác định sẽ được tiếp cận học liệu chất lượng cao như học sinh khu vực đô thị và vùng thuận lợi, góp phần thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng, miền. Trên giấy, đây là cam kết rất mạnh mẽ về tiếp cận giáo dục công bằng.
Tuy nhiên, công bằng không tự xuất hiện chỉ bằng một kho học liệu số quốc gia. Đề án có đề cập ưu tiên nguồn lực, hạ tầng, thiết bị và giải pháp truy cập cho vùng khó, học sinh khuyết tật. Nhưng câu hỏi thực tế là: liệu các trường vùng sâu có đủ thiết bị để dùng học liệu tương tác, thí nghiệm ảo? Liệu giáo viên đã được bồi dưỡng năng lực số đủ để khai thác hệ thống, hay kho học liệu sẽ trở thành “tủ sách khóa” trên mạng? Việc Đề án gắn kèm nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng năng lực số cho giáo viên, cán bộ quản lý và học sinh là một điểm sáng, nhưng cần được triển khai nghiêm túc, không hình thức.
Ở góc độ xã hội, nếu hệ thống vận hành tốt, học sinh vùng khó có thể lần đầu tiên được học với học liệu tương tác, mô phỏng thực tế ngang với học sinh thành phố. Đây là cơ hội thật, không chỉ là khẩu hiệu. Ngược lại, nếu hạ tầng mạng, thiết bị, hỗ trợ kỹ thuật không theo kịp, kho học liệu số sẽ phục vụ chủ yếu những nơi vốn đã thuận lợi, và mục tiêu tiếp cận giáo dục công bằng sẽ bị suy giảm. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là xây hệ thống, mà là bảo đảm nó thực sự “chạy” ở nơi cần nhất.
Lộ trình triển khai và những điều cần theo dõi tiếp
Đề án được thiết kế theo hai giai đoạn, cho thấy đây không phải dự án “làm cho có”. Trong giai đoạn 2026–2027, các cơ quan liên quan sẽ hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, đồng thời xây dựng và vận hành thử nghiệm phiên bản đầu tiên của Cổng học liệu số và nền tảng quản lý, khai thác học liệu. Giai đoạn 2028–2030, trên cơ sở đánh giá kết quả thí điểm, hệ thống sẽ tiếp tục được hoàn thiện, mở rộng đồng bộ trên phạm vi toàn quốc, với mục tiêu phấn đấu đạt 100% cơ sở giáo dục phổ thông kết nối và sử dụng hệ thống trước năm 2030.
Trong quá trình đó, có ba điểm mà xã hội nên theo dõi sát. Thứ nhất, chất lượng bộ học liệu lõi quốc gia: liệu nội dung có thực sự bám sát chương trình giáo dục phổ thông, cập nhật và hữu ích, hay chỉ là bản số hóa sách giấy. Thứ hai, cơ chế bản quyền và huy động học liệu xã hội hóa: Đề án nói rõ sẽ tôn trọng, bảo hộ quyền tác giả, đồng thời xây dựng cơ chế khuyến khích đóng góp học liệu từ nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ giáo dục và cộng đồng giáo viên. Nếu làm khéo, hệ thống sẽ vừa phong phú, vừa không xâm phạm quyền lợi tác giả.
Thứ ba, an toàn thông tin và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng: Đề án yêu cầu hệ thống phải bảo đảm an toàn thông tin theo cấp độ phù hợp, tuân thủ pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo vệ trẻ em. Đây không phải chi tiết kỹ thuật phụ, mà là điều kiện để phụ huynh yên tâm cho con sử dụng hệ thống. Kết lại, kho học liệu số quốc gia miễn phí là một bước ngoặt đúng hướng. Nhưng để nó trở thành công cụ thay đổi thực sự, cần sự giám sát xã hội, phản hồi từ giáo viên và học sinh, cùng quyết tâm triển khai của ngành giáo dục trong nhiều năm tới.
