Lớp cộng đồng biến tiếng Việt thành kỹ năng sử dụng
Học tiếng Việt ở nước ngoài là quá trình giúp trẻ em gốc Việt đọc, viết, trò chuyện và gắn ngôn ngữ với đời sống gia đình, văn hóa của mình. Những lớp cộng đồng có thể tạo nền tảng ấy, nhất là khi trẻ ít có cơ hội dùng tiếng Việt ngoài nhà.
Tại Canada, dự án “Trường tiếng Việt của em” ban đầu vướng thiếu kinh phí vận hành trực tiếp và đội ngũ giảng dạy chủ yếu là tình nguyện viên, nên chuyển sang kết hợp học trực tuyến với lớp tại chỗ. Đơn vị triển khai phối hợp cùng BambooTech ở Phần Lan và giáo viên tại Phần Lan, Canada để số hóa học liệu. Chương trình có tám chủ đề, 40 chặng học và công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ luyện nghe, nói, viết; các lớp được tổ chức tại Toronto, Đảo Hoàng tử Edward và Manitoba. Hơn 20 phụ huynh đồng hành cùng giáo viên giúp 30 học sinh chưa biết tiếng Việt tiến bộ đến mức đọc, viết và tự tin kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ. Đây là bằng chứng rằng lớp tiếng Việt hiệu quả không chỉ truyền kiến thức mà còn tạo cơ hội thực hành đều đặn.
Ở Đảo Hoàng tử Edward, trẻ còn gói bánh chưng dịp Tết, làm bánh trôi nước và rước đèn Trung thu. Những hoạt động ấy khiến từ vựng có chỗ đứng trong ký ức và trải nghiệm, thay vì chỉ nằm trên trang bài tập.

Đưa tiếng Việt vào trường học là bước tiến cần thiết
Lớp cộng đồng có ưu thế gần gũi, nhưng thường phụ thuộc vào thời gian rảnh, địa điểm và công sức tình nguyện. Vì vậy, nếu trường học địa phương mở cửa cho tiếng Việt, trẻ có thể học ổn định hơn và được nhìn nhận tiếng mẹ đẻ như một năng lực có giá trị, không phải môn học chỉ dành cho cuối tuần.
Tại vùng Karlovy Vary, Đại sứ Dương Hoài Nam đề nghị chính quyền tạo điều kiện tổ chức lớp tiếng Việt trong trường học để con em cộng đồng gìn giữ ngôn ngữ và bản sắc. Vùng này có khoảng 6.000 người Việt, tương đương khoảng 2% dân số. Thống đốc Petr Kubis cho biết sẽ xem xét đề xuất, trong đó có khả năng đưa tiếng Việt vào giảng dạy tại các trường trong vùng. Đây mới là bước cân nhắc, chưa phải quyết định triển khai, nhưng sự chú ý của chính quyền đã mở ra một con đường quan trọng.
Kinh nghiệm Canada cũng cho thấy mục tiêu có thể đi xa hơn các lớp tự tổ chức: chương trình đang làm việc với Hội đồng Trường học Khu vực Toronto để tích hợp vào các lớp ngôn ngữ trong Chương trình Ngôn ngữ Quốc tế. Đích dài hạn là vận động công nhận tiếng Việt như một ngoại ngữ được tính tín chỉ trong hệ thống trường công. Muốn đạt điều đó, cộng đồng cần vừa duy trì lớp học, vừa chứng minh chương trình có cấu trúc và đáp ứng nhu cầu thực tế.

Sách và sinh hoạt văn hóa nối lớp học với gia đình
Không phải gia đình nào cũng có thể đưa con đến lớp thường xuyên. Sách tiếng Việt đặt ở nơi trẻ và cha mẹ dễ tiếp cận có thể lấp một phần khoảng trống ấy, miễn là sách trở thành vật dụng được đọc cùng nhau chứ không chỉ là món quà trưng bày.
Trong chuyến công tác cộng đồng tại Đức, đoàn do ông Nguyễn Trung Kiên, Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, dẫn đầu đã trao tặng Tủ sách tiếng Việt cho Dự án Mãi Tò Mò và sách cho Liên hiệp hội người Việt Nam tại Đức. Theo kế hoạch, tủ sách được đặt ở những nơi cộng đồng thường lui tới, trong đó có nhà hàng Việt Nam, để trẻ tiếp xúc với tiếng Việt và văn hóa một cách tự nhiên, thuận tiện. Cách làm này đáng chú ý vì đưa việc đọc ra khỏi lớp học, đến gần sinh hoạt thường ngày.
Sách phát huy tác dụng tốt hơn khi đi cùng trò chuyện, kể chuyện và hoạt động văn hóa. Trẻ có thể nghe người thân gọi tên món ăn, đọc truyện rồi kể lại bằng lời mình, hoặc tham gia phong tục ngày lễ. Khi gia đình, hội đoàn và lớp học cùng tạo môi trường sử dụng ngôn ngữ, việc học tiếng Việt bớt thành nhiệm vụ riêng của trẻ.

Giữ tiếng mẹ đẻ cần một hệ sinh thái, không chỉ một lớp học
Các mô hình ở Canada, đề xuất tại Karlovy Vary và tủ sách cộng đồng ở Đức cùng chỉ về một hướng: không một chủ thể nào có thể tự mình giữ tiếng Việt cho thế hệ trẻ. Gia đình tạo thói quen trò chuyện; lớp cộng đồng dạy đọc, viết và rèn giao tiếp; trường học có thể đem lại tính liên tục và sự công nhận; sách cùng sinh hoạt văn hóa khiến ngôn ngữ hiện diện trong đời sống.
Điều cần tránh là xem một buổi học mỗi tuần như lời giải trọn vẹn. Trẻ cần cơ hội dùng tiếng Việt giữa các buổi học, có sách phù hợp để đọc và được tham gia hoạt động khiến các em muốn tìm hiểu thêm về cội nguồn. Ngược lại, cộng đồng cũng cần chương trình có lộ trình, giáo viên và học liệu đủ sức duy trì lâu dài.
Kết luận: muốn trẻ em gốc Việt giữ được tiếng mẹ đẻ, cần đưa tiếng Việt ra khỏi phạm vi gia đình mà không tách nó khỏi tình cảm gia đình. Lớp học là nền móng, sách và văn hóa là cầu nối, còn trường phổ thông có thể giúp nền móng ấy vững chắc hơn.






