Tiếng Việt không dừng ở chuyện giao tiếp
Dạy tiếng Việt cho trẻ gốc Việt ở nước ngoài là quá trình giúp các em nghe, nói, đọc, viết tiếng mẹ đẻ và dùng ngôn ngữ ấy để gắn bó với gia đình, văn hóa cùng nguồn cội. Vì thế, một đứa trẻ đánh vần chậm trước màn hình không chỉ đang học chữ: em đang mở thêm một con đường trò chuyện với ông bà cách xa nửa vòng Trái Đất. Ở Anh, hình ảnh ấy cho thấy tiếng Việt được trao truyền qua những lớp học cuối tuần và sự kiên trì của gia đình, cộng đồng. Tại Nhật Bản, giáo sư Masaaki Shimizu nhận định việc học ngôn ngữ sở tại để hòa nhập nên song hành với việc trân trọng vốn tiếng Việt và trải nghiệm văn hóa trẻ tiếp nhận từ gia đình. Yêu cầu không phải chọn một ngôn ngữ thay cho ngôn ngữ khác; đó là tạo điều kiện để các em thuộc về cả nơi mình sinh ra lẫn câu chuyện gia đình.
Điều này càng đáng lưu tâm khi ngày càng có nhiều người Việt sinh sống, học tập và làm việc tại Nhật Bản. Giáo sư Shimizu xem giáo dục ngôn ngữ cho trẻ có nguồn gốc nước ngoài là hướng đi thiết thực. Tiếng Việt không chỉ giúp các em nói chuyện với người thân mà còn góp phần gìn giữ bản sắc và mở lối để các em hiểu nguồn gốc của mình. Khi trẻ có thể trò chuyện với ông bà bằng tiếng Việt, mối quan hệ gia đình không còn phụ thuộc hoàn toàn vào việc người lớn chuyển lời hay dùng một ngôn ngữ chung khác.
Lớp cộng đồng: gần gia đình, nhưng phụ thuộc vào sức bền
Lớp tiếng Việt cộng đồng thường bắt đầu từ điều thiết thực: một nhóm giáo viên tận tâm, phụ huynh muốn con giữ tiếng mẹ đẻ và nơi gặp gỡ cuối tuần. Ở Canada, dự án “Trường tiếng Việt của em” gặp khó vì phần lớn giáo viên là tình nguyện viên, trong khi tổ chức lớp trực tiếp vượt quá khả năng tài chính. Chuyển sang không gian số, kết nối nguồn lực quốc tế và kết hợp học trực tiếp với trực tuyến đã giúp đưa lớp học đến tận nhà các gia đình. Chương trình tại Canada gồm 8 chủ đề, 40 chặng học và tính năng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ luyện nghe, nói, viết. Riêng một lớp đã giúp 30 học sinh trước đó chưa biết tiếng Việt đọc, viết và tự tin kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ.
Điểm mạnh của mô hình cộng đồng là ngôn ngữ không bị tách khỏi đời sống. Ở điểm học trực tiếp tại đảo Prince Edward, trẻ vừa học đọc, viết vừa gói bánh chưng, làm bánh trôi nước và rước đèn Trung thu. Các hoạt động ấy khiến tiếng Việt có thứ để gọi tên, có ký ức để gắn vào. Tại Anh, việc duy trì lớp học cũng không dễ vì cộng đồng phân tán và trẻ có nhiều lựa chọn ngoại ngữ. Dẫu vậy, những buổi học đều đặn còn tạo không gian để các thế hệ gặp nhau; lời nhắc rằng tiếng Việt nối trẻ với ông bà, quê hương và chính mình vì thế không chỉ là khẩu hiệu.

Đưa tiếng Việt vào trường: cơ hội lớn hơn, không phải lối tắt
Lớp cộng đồng có sự gần gũi, nhưng khó bảo đảm địa điểm, giáo viên và lịch học lâu dài. Đưa tiếng Việt vào trường học có thể mở ra một lựa chọn ổn định hơn, giúp trẻ tiếp cận ngôn ngữ trong khuôn khổ giáo dục chính quy và để phụ huynh không phải tự xoay xở mọi khâu. Tại vùng Karlovy Vary của Cộng hòa Séc, Đại sứ Dương Hoài Nam đề nghị chính quyền tạo điều kiện tổ chức các lớp tiếng Việt trong trường; Thống đốc Petr Kubis cho biết sẽ quan tâm xem xét khả năng đưa tiếng Việt vào giảng dạy tại các trường trong vùng. Đây mới là đề xuất đang được cân nhắc, chưa phải chương trình đã triển khai. Nhưng hướng đi ấy đáng theo đuổi: khi trường học mở cửa, cơ hội học tiếng mẹ đẻ không còn chỉ tùy thuộc vào nơi gia đình sinh sống hay khả năng tham gia của một nhóm tình nguyện.
Muốn đề xuất thành cơ hội thật, chính quyền và cộng đồng cần giải quyết những câu hỏi cụ thể: ai dạy, học liệu nào phù hợp, thời lượng ra sao và việc học có được công nhận hay không. Kinh nghiệm từ Anh cho thấy kỳ vọng có thể tiến xa hơn lớp cuối tuần: hiệu trưởng VietSchool London mong tiếng Việt một ngày trở thành môn thi chính thức trong các kỳ GCSE và A-level. Trong khi chờ những bước tiến như vậy, mô hình cộng đồng vẫn giữ vai trò thiết yếu. Hai cách làm không nên bị đặt thành lựa chọn đối đầu; trường học có thể mở rộng cánh cửa, còn gia đình và hội đoàn giúp tiếng Việt hiện diện trong sinh hoạt thường ngày.

Giữ tiếng mẹ đẻ là việc của nhiều thế hệ
Tại Anh, tổ chức Gia Đình Việt duy trì VietSchool London giữa những khó khăn về địa lý và lựa chọn ngoại ngữ; trường hiện dạy trực tuyến cho khoảng 200 học sinh. Cộng đồng cũng đưa hoạt động văn hóa vào trường học, giúp thế hệ thứ hai, thứ ba hiểu và tự hào hơn về nguồn cội. Hiệp hội Phụ nữ và Trẻ em Việt Nam tại Anh, thành lập ngày 8/3/2024, chọn áo dài làm điểm nhấn quảng bá văn hóa; tháng 2/2027, tiếng Việt và văn hóa Tết dự kiến lần đầu trở thành nội dung trọng tâm trên sân khấu chính của sự kiện Tết thường niên tại Bảo tàng Hàng hải Quốc gia Anh. Những kế hoạch đó cho thấy giữ tiếng mẹ đẻ cần cả bài học lẫn môi trường để trẻ thấy ngôn ngữ có mặt trong đời sống.
Kết luận quan trọng không phải lớp cộng đồng hay trường phổ thông sẽ thay thế nhau, mà là trẻ cần được gặp tiếng Việt ở cả hai nơi. Lớp cộng đồng đem đến sự thân thuộc, kết nối văn hóa và cơ hội học theo nhịp của gia đình; trường học có thể mở rộng khả năng tiếp cận và tạo chỗ đứng chính thức hơn cho ngôn ngữ. Cả hai đều cần người dạy, học liệu và sự đồng hành bền bỉ của cha mẹ. Với trẻ gốc Việt, biết tiếng Việt không buộc các em phải lựa chọn giữa quê hương của gia đình và xã hội nơi mình lớn lên. Đó là thêm một tiếng nói để hiểu người thân, nhận diện bản sắc và nối các thế hệ.






