Nút thắt không nằm ở việc ký, mà ở chỗ bên kia có công nhận
Công nhận chéo chữ ký số là cơ chế để các quốc gia xác minh và chấp nhận chữ ký điện tử được tạo theo hệ thống của nhau, dựa trên quy định pháp lý và điều kiện kỹ thuật được thống nhất. Đây là chìa khóa để chứng từ số có thể đi qua biên giới mà không phải quay lại quy trình giấy tờ. Hiện chữ ký số được công nhận ở một nước chưa chắc được chấp nhận tại nước khác; dùng chung tiêu chuẩn kỹ thuật cũng chưa đủ để tạo ra sự công nhận pháp lý. Tại hội thảo về dịch vụ tin cậy xuyên biên giới ngày 29/10, các chuyên gia nhấn mạnh khoảng trống này đang cản trở giao dịch điện tử và kinh tế số. Khảo sát của Hiệp hội Hạ tầng khóa công khai châu Á cho thấy chỉ 15 trong 36 quốc gia, vùng lãnh thổ tham gia đã ứng dụng hạ tầng khóa công khai trong thương mại xuyên biên giới.
Hệ quả rất cụ thể: doanh nghiệp có thể phải in tài liệu đã ký số, xin chứng nhận và dịch thuật khi đối tác hoặc cơ quan ở nước ngoài không thể xác định trạng thái tin cậy của chữ ký. Các bước giấy tờ làm mất lợi thế nhanh gọn vốn là lý do người ta chọn giao dịch số. Vì thế, giá trị của công nhận chéo không chỉ là nối hai hệ thống công nghệ; nó là nối khả năng xác minh với hiệu lực pháp lý.
Việt Nam và Lào đặt nền móng, chưa công nhận lẫn nhau
Trong buổi làm việc giữa Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia (NEAC) và Trung tâm Internet quốc gia Lào (LANIC), hai bên chia sẻ kinh nghiệm về chữ ký số, dịch vụ tin cậy và hoàn thiện chính sách. LANIC muốn tìm hiểu cách Việt Nam quản lý, vận hành hệ thống chứng thực, nhất là trong hải quan, thuế và xuất nhập khẩu. Phía Lào chia sẻ kế hoạch nâng cấp hạ tầng, phát triển dịch vụ tin cậy và sửa đổi Luật Chữ ký điện tử. NEAC giới thiệu kinh nghiệm xây dựng chính sách, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quản lý tổ chức chứng thực. Việt Nam đã triển khai ba dịch vụ tin cậy: chứng thực chữ ký số, dấu thời gian và chứng thực thông điệp dữ liệu.
Quy mô trong nước cho thấy nền tảng này đã có độ phủ đáng kể: đến ngày 15/10/2026, Việt Nam cấp khoảng 36,16 triệu chứng thư chữ ký số, với tỷ lệ phổ cập ở dân số trưởng thành đạt 52,26%. Nhưng cần phân biệt rõ bước hợp tác với kết quả đã vận hành: NEAC và LANIC mới trao đổi việc nghiên cứu cơ chế công nhận lẫn nhau và khả năng thí điểm trong hải quan, xuất nhập khẩu. Chưa có thông tin cho thấy chữ ký số hai nước đã được công nhận chéo trên thực tế.
Hải quan là nơi nên thử trước
Tập trung vào hải quan và xuất nhập khẩu là lựa chọn thực tế. Đây là những lĩnh vực thường xuyên trao đổi chứng từ giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và đối tác ở hai nước; nếu chữ ký số được xác minh và chấp nhận xuyên biên giới, hồ sơ có thể được xử lý điện tử thay vì chuyển sang giấy. Theo Phó Giám đốc NEAC Phạm Quốc Hoàn, khi các hệ thống xác minh và công nhận lẫn nhau, việc trao đổi tài liệu, thương mại điện tử và thủ tục hải quan sẽ thuận lợi hơn, đồng thời giảm chi phí cho các bên.
Lợi ích cũng chạm đến người dùng thường ngày. Chữ ký số dùng để khai thuế, ký hợp đồng và thực hiện giao dịch trực tuyến, giúp tiết kiệm thời gian và tăng tính minh bạch. Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, một bộ chứng từ được xác minh điện tử ở cả hai đầu có thể giảm khâu in, gửi và kiểm tra thủ công. Nhưng thí điểm chỉ có ý nghĩa nếu giải quyết đồng thời danh tính nhà cung cấp dịch vụ, trạng thái chứng thư và giá trị pháp lý của chữ ký, chứ không dừng ở việc hai hệ thống đọc được dữ liệu của nhau.
Bước tiếp theo là biến ý tưởng thành cơ chế kiểm chứng được
NEAC giới thiệu mô hình Danh sách tin cậy chung: mỗi nước công bố danh sách các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực đáp ứng yêu cầu, làm căn cứ để bên kia xác minh chữ ký. Cách tiếp cận này có thể giữ cho hạ tầng kỹ thuật mỗi nước độc lập, đồng thời tạo khả năng kết nối; tuy nhiên, hai bên vẫn phải làm rõ điều kiện kỹ thuật, cách xử lý khác biệt pháp luật và trách nhiệm khi phát sinh tranh chấp. Công nhận chéo không thể được suy ra chỉ từ việc cùng dùng tiêu chuẩn.
Hai bên thống nhất rà soát thỏa thuận hợp tác ký năm 2022, lập nhóm công tác chung và chuẩn bị thỏa thuận giai đoạn tiếp theo, dự kiến ký năm 2027. Đây là lộ trình để tiếp tục nghiên cứu, không phải tuyên bố cơ chế đã có hiệu lực. Kết luận cần giữ đúng mức: công nhận chéo có tiềm năng tháo gỡ nút thắt giấy tờ trong giao dịch xuyên biên giới, đặc biệt ở hải quan và xuất nhập khẩu, nhưng lợi ích chỉ thành hiện thực khi hai nước thống nhất được cả cách xác minh lẫn nền tảng pháp lý để chấp nhận chữ ký.
