Niềm tin số bắt đầu từ khả năng kiểm chứng
Dịch vụ tin cậy số là các dịch vụ điện tử giúp xác minh chủ thể, thời điểm và tính toàn vẹn của dữ liệu, qua đó tạo bằng chứng có thể kiểm chứng cho giao dịch số. Chúng gồm chứng thực chữ ký số, cấp dấu thời gian và chứng thực thông điệp dữ liệu.
Nhu cầu này không còn là chuyện riêng của ngành công nghệ. Kinh tế số vượt biên giới, còn AI có thể tạo lập, chỉnh sửa và phân phối văn bản, hình ảnh, âm thanh, video ngày càng giống thật, khiến việc nhận diện nội dung giả mạo và thông tin sai lệch khó hơn. Vì vậy, chỉ xử lý sau khi nội dung giả xuất hiện là cách làm bị động. Xác thực dữ liệu cần bắt đầu từ nguồn gốc: ghi nhận quá trình tạo lập, chỉnh sửa và duy trì khả năng kiểm tra tính toàn vẹn. Đây là nền tảng để xác định nội dung có bị thay đổi hay không, đồng thời giúp làm rõ trách nhiệm khi AI tham gia giao dịch tự động. Trong thời đại AI, niềm tin không thể dựa vào vẻ ngoài thuyết phục của một tệp tin; nó cần bằng chứng kiểm tra được.
Ngày 29/10/2026, tại Quảng Ninh, trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam, Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức hội thảo quốc tế về dịch vụ tin cậy xuyên biên giới và hạ tầng tin cậy số trong thời đại AI. Trọng tâm đặt ra đúng lúc: làm sao để bằng chứng điện tử được tin cậy không chỉ trong một quốc gia mà cả ở thị trường đối tác.
Thao tác thủ công khiến giao dịch xuyên biên giới chậm nhịp
Một chữ ký số hợp lệ ở nơi phát hành chưa chắc được hệ thống hoặc cơ quan tại quốc gia khác chấp nhận. Trên thực tế, việc kiểm chứng chữ ký số nước ngoài vẫn còn nhiều thao tác thủ công. Điều đó tạo thêm bước rà soát cho doanh nghiệp và người dùng, làm giảm lợi ích mà giao dịch điện tử vốn phải đem lại: xử lý nhanh, hồ sơ dễ kiểm chứng và ít phụ thuộc vào giấy tờ.
Vướng mắc không chỉ nằm ở công cụ. Các quốc gia khác nhau về chính sách chứng thực, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế quản lý; vì thế, cùng một chứng thư hay chữ ký có thể được đánh giá theo những quy tắc khác nhau. Nếu thiếu cách trao đổi thông tin tin cậy về nhà cung cấp, mức bảo đảm và trạng thái chứng thư, nhân viên vẫn phải kiểm tra thủ công hoặc dựa vào quy trình riêng. Đây không phải nền tảng phù hợp cho thương mại số có quy mô lớn.
Tác động đến người dùng là cụ thể: xác nhận hồ sơ hoặc hoàn tất giao dịch với đối tác nước ngoài có thể thêm thời gian và thủ tục. Các giải pháp định danh điện tử, chữ ký số và xác thực giao dịch được doanh nghiệp triển khai có thể rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí và tăng khả năng kiểm chứng hồ sơ điện tử. Nhưng lợi ích đó chỉ lan rộng khi kết quả xác minh được chấp nhận giữa các hệ thống, thay vì phải làm lại ở mỗi biên giới.
Công nhận lẫn nhau cần luật lệ, không chỉ đường truyền
Kết nối kỹ thuật là điều kiện cần, nhưng không đủ để tạo niềm tin. Các bên còn cần cơ sở pháp lý và kỹ thuật để tin vào kết quả xác minh của nhau, đồng thời phải xác định rõ trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Nếu một chữ ký bị tranh chấp hoặc chứng thư bị phát hiện có vấn đề, các bên cần biết cơ quan nào chịu trách nhiệm, bằng chứng nào có giá trị và quy trình xử lý ra sao.
Quy mô khoảng cách giữa khung pháp lý và công nhận thực tế rất đáng chú ý: 35 quốc gia và vùng lãnh thổ đã có khung pháp lý về chữ ký số hoặc dịch vụ tin cậy, nhưng chỉ 8 nơi ghi nhận có thỏa thuận công nhận lẫn nhau. Con số này cho thấy ban hành luật trong nước chưa tự động tạo ra khả năng giao dịch xuyên biên giới. Cần hài hòa tiêu chuẩn, xác lập mức độ bảo đảm tương đương và xây dựng cơ chế công nhận phù hợp với pháp luật từng nước.
Một hướng thực tế là kết nối và trao đổi danh sách tin cậy, đối chiếu tiêu chuẩn cùng mức độ bảo đảm trước khi tiến tới công nhận lẫn nhau. Tuy nhiên, danh sách kỹ thuật không thể thay thế thỏa thuận pháp lý. Nếu chỉ nối các hệ thống mà chưa thống nhất cách phân bổ trách nhiệm, rủi ro sẽ bị đẩy sang người dùng và doanh nghiệp đúng lúc họ cần một căn cứ rõ ràng để giao dịch.
Thử nghiệm có trọng điểm, mở rộng bằng hợp tác
Việt Nam đã có nền tảng pháp lý để phát triển chữ ký điện tử và dịch vụ tin cậy, trong đó có Luật Giao dịch điện tử năm 2023 và Nghị định số 23/2025/NĐ-CP. Bước tiếp theo không nên là đặt mục tiêu liên thông đồng loạt, mà là làm rõ điều kiện công nhận dịch vụ nước ngoài, nâng khả năng kiểm chứng chữ ký, chứng thư và bằng chứng điện tử, rồi thử nghiệm ở nơi có nhu cầu giao dịch xuyên biên giới rõ ràng.
Cách đi từng bước cũng phù hợp với đề xuất xác minh hệ thống tin cậy của đối tác, đối chiếu tiêu chuẩn kỹ thuật và mức độ bảo đảm trước khi công nhận lẫn nhau trên cơ sở pháp lý phù hợp. Những lĩnh vực có giao dịch lớn có thể được chọn để thử nghiệm liên thông trước khi mở rộng. Đây là lựa chọn thận trọng nhưng không chậm chạp: thử nghiệm giúp phát hiện bất tương thích, kiểm tra trách nhiệm và chứng minh lợi ích cho người dùng trước khi mở rộng quy mô.
Sau hội thảo, NEAC dự kiến tiếp tục nghiên cứu mô hình hợp tác phù hợp với điều kiện Việt Nam, ưu tiên lĩnh vực có nhu cầu giao dịch xuyên biên giới rồi từng bước mở rộng kết nối và công nhận dịch vụ tin cậy với đối tác quốc tế. Hướng đi này chỉ thành công nếu các quốc gia cùng phối hợp về tiêu chuẩn, pháp lý và xử lý sự cố. Chữ ký số xuyên biên giới sẽ trở thành hạ tầng hữu ích khi người dùng có thể kiểm chứng nguồn gốc và tính toàn vẹn của dữ liệu một cách liền mạch, còn các bên chịu trách nhiệm theo quy tắc đã thống nhất.
