Thí điểm đúng nơi giao dịch cần niềm tin
Chữ ký số là dữ liệu điện tử gắn với người ký, dùng để xác thực danh tính và thể hiện sự chấp thuận đối với tài liệu số; giá trị của nó xuyên biên giới còn phụ thuộc vào việc nước tiếp nhận có công nhận tổ chức chứng thực và chữ ký đó hay không. Đây là nút thắt mà kế hoạch Việt Nam – Lào cần tháo gỡ, thay vì chỉ kết nối hai hệ thống về mặt kỹ thuật.
Ngày 26/10, Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia (NEAC) thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ làm việc với Trung tâm Internet quốc gia Lào (LANIC) tại Hà Nội, trao đổi phương án thí điểm công nhận lẫn nhau về chữ ký số. Hai bên dự kiến ưu tiên hải quan và xuất nhập khẩu hàng hóa, nơi chứng từ điện tử gắn trực tiếp với quy trình giao dịch xuyên biên giới. Mục tiêu là số hóa giấy tờ, đơn giản hóa thủ tục và giảm trở ngại cho doanh nghiệp.
Đây là lựa chọn thực tế: bắt đầu ở một phạm vi nghiệp vụ cụ thể giúp hai nước kiểm chứng quy trình xác thực và cách xử lý hồ sơ trước khi mở rộng. Nhưng cần gọi đúng mức độ: hiện hai bên đang nghiên cứu, xúc tiến thí điểm, chưa phải thông báo rằng mọi chữ ký số của nước này đã được chấp nhận tự động ở nước kia.
Danh sách tin cậy là nền tảng, không phải toàn bộ lời giải
NEAC giới thiệu mô hình Danh sách tin cậy chung: mỗi nước công bố các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký số đáp ứng yêu cầu, để làm cơ sở cho hệ thống bên kia xác minh và xem xét chấp nhận chữ ký. Hướng tiếp cận này có ưu điểm là giữ hạ tầng kỹ thuật độc lập, đồng thời tạo một đầu mối minh bạch để kiểm tra trạng thái tin cậy.
Tuy nhiên, danh sách chỉ hữu ích nếu hai bên thống nhất tiêu chí đưa tổ chức vào, cách cập nhật và thu hồi trạng thái, cũng như trách nhiệm khi chứng thư có vấn đề. Kết nối kỹ thuật không tự tạo ra hiệu lực pháp lý: một chữ ký có thể xác minh được về mặt kỹ thuật nhưng vẫn không được nước tiếp nhận công nhận. Vì vậy, cơ chế phải tương thích với luật của mỗi nước, hài hòa tiêu chuẩn và xác định rõ quy trình xử lý tranh chấp.
Thách thức không riêng Việt Nam và Lào. Khảo sát của Hiệp hội Hạ tầng khóa công khai châu Á ghi nhận chỉ 15 trong 36 quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia có ứng dụng hạ tầng khóa công khai trong thương mại xuyên biên giới. Con số này cho thấy thí điểm song phương có giá trị, nhưng cũng nhắc rằng công nhận lẫn nhau đòi hỏi thỏa thuận và quy tắc chung, không chỉ phần mềm tương thích.
Hợp tác chính sách quyết định khả năng mở rộng
Công nhận chéo còn cần một nền tảng chính sách về dịch vụ tin cậy. LANIC chia sẻ việc nâng cấp hạ tầng chứng thực, phát triển dịch vụ và kế hoạch sửa đổi Luật Chữ ký điện tử của Lào; phía Lào mong muốn tham khảo kinh nghiệm Việt Nam trong xây dựng chính sách và quản lý lĩnh vực này. Đây là phần việc ít dễ nhìn thấy hơn một cổng hải quan điện tử, nhưng quyết định chữ ký được chấp nhận sẽ có cơ sở pháp lý và cách kiểm chứng nhất quán hay không.
Việt Nam đã triển khai ba dịch vụ tin cậy: chứng thực chữ ký số, dấu thời gian và chứng thực thông điệp dữ liệu. NEAC cũng chia sẻ kinh nghiệm về hành lang pháp lý, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quản lý hoạt động chứng thực. Theo số liệu tính đến ngày 15/10/2026, Việt Nam đã cấp khoảng 36,16 triệu chứng thư chữ ký số, với mức phổ cập đạt 52,26% dân số trưởng thành. Đây là kinh nghiệm đáng tham khảo, nhưng không thể thay thế việc Lào hoàn thiện quy định phù hợp với hệ thống của mình.
Nếu thí điểm vận hành tốt, lợi ích sẽ vượt khỏi khâu thông quan: doanh nghiệp có thể trao đổi tài liệu và xác minh giao dịch điện tử xuyên biên giới thuận lợi hơn, còn người làm thủ tục bớt phụ thuộc vào quy trình giấy. NEAC cũng đề xuất nghiên cứu Danh sách tin cậy theo hướng mở, làm tiền đề kết nối rộng hơn và hướng tới công nhận chữ ký số trong ASEAN. Bước đi hợp lý tiếp theo là công bố rõ tiêu chí, phạm vi thử nghiệm và cách đánh giá kết quả; khi đó, công nhận chữ ký số mới có thể chuyển từ cam kết hợp tác thành tiện ích thật.
