Kỳ thi học sinh giỏi: Sân chơi, phép thử và cuộc lọc khắt khe
Kỳ thi học sinh giỏi và các kỳ thi chọn đội tuyển quốc gia là chuỗi kỳ thi dành cho học sinh trung học phổ thông có năng lực nổi bật ở từng môn, nhằm xét giải cấp tỉnh, thành phố, đồng thời tuyển chọn những em xuất sắc nhất để tiếp tục bồi dưỡng và đại diện địa phương tham dự kỳ thi học sinh giỏi cấp quốc gia. Ai cho rằng đây chỉ là một kỳ kiểm tra kiến thức đã lạc hậu: đây là cuộc lọc khắt khe, nơi mỗi địa phương vừa thể hiện chất lượng dạy học, vừa chuẩn bị đội hình ưu tú cho sân chơi trí tuệ toàn quốc. Trong bức tranh đó, Hà Nội, Hải Phòng và Lâm Đồng đang bước vào một mùa thi học sinh giỏi 2026 với quy mô chưa từng có, cho thấy tham vọng rất rõ trong việc đầu tư cho nhân tài trẻ.
Hà Nội: Quy mô gần 5.600 thí sinh và chiến lược hai bảng A, B
Hà Nội đang khẳng định vị thế trung tâm của phong trào thi học sinh giỏi khi sáng 14/9, gần 5.600 học sinh từ 205 trường THPT và trường phổ thông nhiều cấp học có cấp THPT tham dự kỳ thi chọn học sinh giỏi và chọn đội tuyển quốc gia, diễn ra trong hai ngày 14 và 15/9. Đây không chỉ là con số kỷ lục, mà còn là thông điệp: thủ đô muốn dẫn đầu trong cuộc đua trí tuệ. Kỳ thi được chia thành hai bảng A và B, tách bạch rõ mục tiêu. Bảng A tập trung xét giải học sinh giỏi cấp thành phố cho học sinh các trường không chuyên hoặc không thuộc lớp chuyên, trong khi bảng B vừa xét giải, vừa là kênh chủ lực để chọn đội tuyển quốc gia, với các điểm thi đặt tại THPT Việt Đức, THPT chuyên Nguyễn Huệ và THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam.
Ở bảng B, cấu trúc môn thi cho thấy Hà Nội không chạy theo phong trào mà hướng tới chuẩn quốc gia: Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý và Ngoại ngữ (Anh, Nga, Pháp, Trung, Nhật) đều được tổ chức với thời gian làm bài 180 phút và hình thức thi phù hợp đặc thù từng môn, trong đó Tin học thi lập trình trên máy, các môn Khoa học tự nhiên có phần thực hành, Ngoại ngữ có thi nói. Câu nói đáng nhớ là: “Kết quả bảng B vừa dùng để xét giải thành phố, vừa là căn cứ lựa chọn đội tuyển Hà Nội tham dự kỳ thi học sinh giỏi cấp quốc gia”. Điều này biến kỳ thi THPT chuyên và không chuyên ở Hà Nội thành một vòng sơ loại quốc gia thực thụ, nơi mỗi bài làm là một lá phiếu cho tấm vé vào đội tuyển.
Hải Phòng và Lâm Đồng: Không chỉ là ‘vùng đệm’ sau Hà Nội
Nếu Hà Nội nổi bật về quy mô, thì Hải Phòng và Lâm Đồng lại cho thấy cách tiếp cận kỷ luật và thực tế với thi học sinh giỏi 2026. Tại Hải Phòng, chiều 14/9, học sinh bước vào kỳ thi chọn học sinh giỏi thành phố lớp 12 (bảng A) đồng thời thi chọn đội tuyển dự thi học sinh giỏi quốc gia, với 1.391 thí sinh dự thi, trong đó hơn 760 em đến từ hai trường THPT chuyên Trần Phú và Nguyễn Trãi. Các môn Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Tin học thi trong hai buổi (chiều 14/9 và sáng 15/9), còn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí và Ngoại ngữ (Anh, Nga, Pháp, Trung, Nhật, Hàn) thi trong một buổi chiều. Việc tập trung kỳ thi tại hai trường THPT chuyên cho học sinh khu vực phía đông và phía tây cho thấy mục tiêu rõ ràng: biến kỳ thi THPT chuyên thành hạt nhân cho công tác chọn đội tuyển quốc gia.
Tại Lâm Đồng, sáng 15/9, 814 thí sinh bước vào kỳ thi chọn học sinh vào đội tuyển dự thi học sinh giỏi quốc gia năm học 2026-2027. Ba điểm thi đều đặt tại trường THPT chuyên: Thăng Long, Trần Hưng Đạo và Nguyễn Chí Thanh, với tổng cộng 49 phòng thi. Kỳ thi gồm 10 môn: Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Tiếng Anh, Tiếng Pháp, trong đó Ngữ văn có 167 thí sinh, Tiếng Anh 109, Tin học 91, Lịch sử 89 và Toán 86. Nhìn vào cơ cấu môn thi, có thể thấy Lâm Đồng ưu tiên đồng đều giữa Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, không lệ thuộc vào “truyền thống” một vài môn mũi nhọn. Điều này biến kỳ thi THPT chuyên tại địa phương thành cuộc khảo sát rộng, đo chất lượng toàn hệ thống chứ không chỉ vài lớp chuyên.
Ý nghĩa của một cuộc đua nhiều địa phương: Từ sân chơi đến bản đồ nhân tài
Khi gần 5.600 thí sinh Hà Nội, 1.391 thí sinh Hải Phòng và 814 thí sinh Lâm Đồng cùng bước vào kỳ thi chọn đội tuyển quốc gia, bức tranh chung cho thấy đây không còn là hoạt động “thi cho có”. Các địa phương đang coi đây là một chỉ số chất lượng giáo dục, đồng thời là phương tiện phát hiện, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu. Kỳ thi ở Hải Phòng được mô tả rõ ràng là nhằm “đánh giá năng lực học tập, tạo sân chơi học thuật và phát hiện, khuyến khích học sinh có năng lực nổi trội”, còn tại Lâm Đồng, mục tiêu là “tuyển chọn học sinh có năng khiếu để tiếp tục bồi dưỡng, tham dự kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, đánh giá chất lượng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi”.
Ở góc nhìn dài hạn, những kỳ thi học sinh giỏi này tạo nên bản đồ nhân tài mới: nơi nào có hệ thống bồi dưỡng bài bản, nơi đó sẽ có nhiều học sinh lọt vào đội tuyển quốc gia. Việc dùng kết quả kỳ thi làm căn cứ chọn đội tuyển quốc gia ở cả Hà Nội, Hải Phòng và Lâm Đồng giúp quá trình lựa chọn minh bạch hơn, thay vì dựa vào cảm tính hay thành tích rời rạc. Tuy nhiên, để kỳ thi không biến thành cuộc đua thành tích, các địa phương cần coi đây là bài kiểm tra hệ thống, từ chương trình bồi dưỡng, chất lượng kỳ thi THPT chuyên đến cách hỗ trợ tâm lý cho học sinh. Kết luận rõ ràng là: nếu biết tận dụng, kỳ thi này sẽ là bệ phóng cho học sinh và là gương soi trung thực cho cả nền giáo dục phổ thông từng địa phương.
