Quy hoạch sông Hồng: Trục phát triển mới hay rủi ro mới?
Quy hoạch sông Hồng là điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị dọc hai bên sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, nhằm biến hành lang thoát lũ hiện hữu thành trục cảnh quan xanh trung tâm gắn với phát triển đô thị, giao thông, văn hóa, lịch sử và kinh tế – xã hội, đồng thời vẫn phải bảo đảm an toàn đê điều, khả năng thoát lũ và quyền lợi của cộng đồng cư dân sống trong khu vực quy hoạch. Điểm mấu chốt của lần điều chỉnh này là Hà Nội muốn mở ra một không gian phát triển đô thị hoàn toàn mới cho Thủ đô nhưng khẳng định không đánh đổi an toàn lũ lụt. Ngày 5/9, UBND thành phố đã trình báo cáo điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 để làm cơ sở thực hiện dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Đây không chỉ là một đồ án kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược: Hà Nội có dám phát triển mạnh dạn nhưng vẫn sống chung thông minh với con sông đã định hình mình suốt lịch sử hay không?
Đô thị hóa mạnh mẽ: Từ 280.000 lên 1,2 triệu dân và những tòa tháp dọc sông
Điều gây ấn tượng đầu tiên trong đồ án là quy mô thay đổi. Hiện nay, toàn khu vực nghiên cứu khoảng 11.418 ha với hơn 3.600 ha mặt nước, 5.700 ha đất nông nghiệp và khoảng 1.100 ha đất ở; tổng dân số mới ở mức 280.000 người. Quy hoạch điều chỉnh dự báo dân số có thể tăng lên từ 800.000 đến 1.200.000 người, với chỉ tiêu sử dụng đất dân dụng khoảng 55 m²/người và đất đơn vị ở khoảng 15 m²/người. Không gian đô thị mới được định hướng tầng cao phổ biến từ 30 đến 45 tầng, cùng công trình điểm nhấn là Tháp Kỷ nguyên cao 109 tầng – một biểu tượng tham vọng của phát triển đô thị Hà Nội dọc sông Hồng. Đồ án chia thành ba phân đoạn: đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long tập trung vào tái thiết đô thị và công viên sinh thái; đoạn từ Thăng Long đến Thanh Trì được gọi là “phòng khách đô thị” với trung tâm tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo; đoạn từ Thanh Trì đến Mễ Sở nhấn mạnh các công viên, khu đô thị định cư và nông nghiệp sinh thái. Câu hỏi đặt ra là: sự gia tăng mật độ dân cư và chiều cao công trình có biến sông Hồng thành mặt tiền đô thị hiện đại, hay là áp lực lên một không gian vốn là hành lang thoát lũ quan trọng của vùng?
An toàn lũ lụt: Lằn ranh đỏ không được phép vượt qua
Trong sáu giá trị cốt lõi của đồ án, an toàn phòng, chống lũ được xác định là điều kiện tiên quyết của mọi phương án phát triển. Hồ sơ quy hoạch nêu hàng loạt nguyên tắc mang tính “lằn ranh đỏ”: không thu hẹp không gian thoát lũ, không xây đê mới nằm trong đê cũ, không lấn chiếm hành lang thoát lũ, mái đê, thân đê, và không làm thay đổi hoặc suy giảm khả năng thoát lũ của sông Hồng. Giải pháp được mô tả là “thích ứng lũ” hiện đại, tập trung bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hệ thống đê điều và duy trì khả năng thoát lũ của sông. Các tính toán thủy văn, thủy lực được đặt trong toàn bộ lưu vực sông Hồng – sông Thái Bình, xét đến tác động liên vùng, vận hành hồ chứa, thủy triều, bùn cát và biến đổi khí hậu với kịch bản lũ có chu kỳ lặp lại đến 500 năm, kéo dài đến năm 2100. Quy hoạch sẽ khai thác không gian theo ba mức cao độ: trên 11,5m là khu xây dựng mới; từ 9,5–11,5m là không gian linh hoạt với công trình thích ứng; dưới 9,5m ưu tiên phục hồi sinh thái, giao thông chậm và cảnh quan đường dạo. Về bản chất, Hà Nội đang thử áp dụng tư duy “đô thị thích ứng thiên tai”: chấp nhận rủi ro tồn tại, nhưng thiết kế để giảm hậu quả, thay vì cố gắng triệt tiêu lũ bằng những can thiệp có thể gây tác dụng ngược.
Tác động đến người dân: Di dời, tái định cư và bài kiểm tra công bằng
Đằng sau những bản vẽ đại lộ, tháp cao tầng và trục cảnh quan là đời sống của hàng trăm nghìn người dân ở hai bên sông Hồng. Mỗi phương án quy hoạch đều có thể tác động trực tiếp đến nơi ở, sinh kế, quan hệ cộng đồng, hoạt động nông nghiệp, làng nghề, di sản và ký ức đô thị. Đồ án xác định 12 cụm làng xóm cũ thuộc diện di dời, tái thiết, cải tạo chỉnh trang, chủ yếu là các làng không bảo đảm an toàn phòng chống, thoát lũ hoặc nằm trong phạm vi mở các tuyến đường và khu “phòng khách đô thị”. Thành phố tuyên bố sẽ đáp ứng nguyện vọng của đa số cư dân, giải quyết nhu cầu tái định cư bằng cách đa dạng hóa địa điểm và loại hình nhà, đất tái định cư, ưu tiên duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và gắn kết cộng đồng, đồng thời bảo đảm nơi ở mới có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi cũ. Một số xã, phường như Thiên Lộc, Phú Thượng, Hồng Hà, Bồ Đề, Long Biên không có quỹ đất tái định cư trong đê, nên cư dân dự kiến sẽ được bố trí vào các khu đô thị đa mục tiêu, khu định cư tập trung của thành phố. Vấn đề là: liệu các nguyên tắc nhân văn này có được thực hiện đầy đủ khi triển khai, hay người dân ngoài đê sẽ phải trả giá cao nhất cho diện mạo đô thị mới?
Tầm nhìn quy hoạch chung Hà Nội: Quay mặt ra sông nhưng phải nhìn xa quá 2050
Đồ án quy hoạch sông Hồng được khẳng định phải tuân thủ Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm, bảo đảm thống nhất định hướng không gian phát triển đô thị, hạ tầng khung và hành lang xanh, coi hai bên sông Hồng là trục cảnh quan trung tâm của Thủ đô. Quan điểm xuyên suốt là chuyển từ mô hình “đô thị quay lưng ra sông” sang “đô thị quay mặt vào sông”, tạo diện mạo hiện đại, văn minh nhưng vẫn giữ bản sắc văn hóa và cảnh quan tự nhiên. Chỉ những giải pháp chứng minh được tính an toàn, phù hợp và khả thi mới có cơ sở để xem xét trong quá trình hoàn thiện quy hoạch và triển khai các bước tiếp theo. Điều đó có nghĩa, quy hoạch sông Hồng không thể là cuộc trình diễn ý tưởng, mà phải là một quá trình “lọc rủi ro” bằng khoa học, minh bạch và phản biện xã hội. Nếu làm tốt, trục sông Hồng sẽ trở thành minh chứng cho năng lực quy hoạch đô thị Hà Nội: biết tăng trưởng dân số lên tới 1,2 triệu người mà vẫn tôn trọng lũ lụt như một thực tế tự nhiên, bảo vệ đê điều và cộng đồng. Nếu làm dở, đó sẽ là một cảnh báo dài hạn rằng phát triển đô thị Hà Nội đã quên mất điều quan trọng nhất: không có đô thị bền vững nào đứng vững trên nền an toàn lũ lụt mong manh.
