Đột quỵ người trẻ và tổn thương mạch máu vùng cổ
Lóc tách động mạch cảnh là tình trạng thành động mạch bị tổn thương, khiến máu có thể đi vào thành mạch, làm hẹp lòng mạch hoặc tạo cục máu đông có nguy cơ gây tắc mạch não. Hai ca bệnh ở nam giới tuổi 39 và 40 là lời nhắc cần thiết về đột quỵ người trẻ, nhưng không phải bằng chứng rằng một tư thế ngủ hay thao tác cổ thông thường sẽ gây đột quỵ.
Trường hợp thứ nhất là người đàn ông 40 tuổi được điều trị đột quỵ thiếu máu não cấp tại Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai. Trước khi phát bệnh, ông trải qua chặng đường dài trên ôtô và ngủ với đầu, cổ bị lệch, gập trong thời gian kéo dài; kết quả thăm khám xác định có lóc tách động mạch cảnh. Tuy nhiên, trình tự này không tự nó chứng minh tư thế ngủ là nguyên nhân duy nhất: lóc tách cũng có thể xảy ra tự phát, dù một số trường hợp liên quan đến chấn thương hoặc tác động cơ học lên cổ.
Bác sĩ Phùng Đình Thọ cho biết lóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống có thể chiếm khoảng 25% các ca đột quỵ thiếu máu não ở người dưới 50 tuổi. Con số ấy giải thích vì sao cần nghĩ đến nguyên nhân mạch máu ở người trẻ, chứ không phải lý do để coi mọi cơn đau cổ hay giấc ngủ trên xe là nguy hiểm.
Không đánh đồng những bối cảnh khác nhau
Trường hợp thứ hai được nêu là người đàn ông 39 tuổi bị đau đầu và yếu nửa người sau các động tác xoay, kéo giãn cổ khi đi xoa bóp. Hai ca có bối cảnh khác nhau: một người ngủ lâu trong tư thế cổ bất thường trên ôtô, người kia xuất hiện triệu chứng sau thao tác cổ khi xoa bóp. Cả hai tình huống đều đáng được lưu ý trong đánh giá y khoa, nhưng thông tin về hai bệnh nhân không đủ để kết luận xoa bóp cổ thường gây đột quỵ hoặc việc ngủ trong ôtô là nguyên nhân phổ biến.
Cách đọc thận trọng quan trọng hơn một tiêu đề gây sợ hãi. Lóc tách động mạch có thể tự phát; tác động cơ học chỉ liên quan đến một số trường hợp. Vì vậy, không nên quy mọi cơn đau đầu sau xoa bóp cho tổn thương mạch máu, cũng không nên xem nhẹ triệu chứng thần kinh chỉ vì người bệnh còn trẻ. Chẩn đoán cần dựa trên thăm khám và hình ảnh y khoa, không phải suy đoán từ một sự kiện xảy ra trước đó.
Dù vậy, có thể giảm những tư thế và động tác cổ quá mức: tránh giữ đầu gập, xoay hoặc lệch lâu khi ngủ hay đi đường dài, đồng thời không bẻ, giật hoặc xoay cổ mạnh. Đây là biện pháp phòng ngừa hợp lý, không phải lời khẳng định rằng mọi tư thế khó chịu đều dẫn đến đột quỵ.
Nhận biết dấu hiệu đột quỵ và gọi cấp cứu
Dấu hiệu cần ưu tiên không phải là việc một người vừa ngủ trên xe hay vừa được xoa bóp, mà là triệu chứng xuất hiện đột ngột. Méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, rối loạn thị giác hay những thay đổi thần kinh bất thường đều cần được xem là tình huống cấp cứu. Đau đầu hoặc đau cổ mới xuất hiện, nhất là khi khác hẳn những lần trước, cũng đáng lưu tâm; nếu đi kèm yếu liệt hoặc dấu hiệu thần kinh, đừng chờ xem có tự hết hay không.
Hãy nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở có khả năng cấp cứu đột quỵ khi xuất hiện những biểu hiện này. Thời gian ảnh hưởng đến khả năng điều trị và phục hồi, nên việc trì hoãn để tìm lời giải thích tại nhà có thể làm mất cơ hội can thiệp kịp thời. Người thân có thể ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu và mô tả rõ những thay đổi, nhưng không nên để việc đó làm chậm quá trình đi cấp cứu.
Bài học từ hai ca không phải là sợ mọi thao tác cổ hay mọi chuyến xe dài. Đó là giữ cổ ở tư thế dễ chịu, tránh lực mạnh không cần thiết và phản ứng nhanh trước dấu hiệu đột quỵ. Khi đau đầu dữ dội, yếu liệt hoặc triệu chứng thần kinh xuất hiện bất ngờ, lựa chọn an toàn là tìm trợ giúp y tế khẩn cấp.
