Đột quỵ là gì và vì sao vài phút đầu quan trọng hơn mọi thứ?
Đột quỵ là tình trạng một phần não đột ngột không được cung cấp đủ máu và oxy, khiến tế bào não chết dần từng phút, nên việc nhận biết dấu hiệu đột quỵ sớm và cấp cứu ngay lập tức là yếu tố quyết định khả năng sống còn và mức độ tàn phế lâu dài của người bệnh. Khi đột quỵ xảy ra, người bệnh thường không có báo trước; triệu chứng đầu tiên xuất hiện cũng là lúc cơn đột quỵ đã bắt đầu. Nói thẳng: nếu bạn chần chừ, não người thân đang bị phá hủy. Các bác sĩ dùng câu “time is brain” để nhấn mạnh rằng mỗi phút trôi qua là hàng triệu tế bào não mất đi. Đừng xem đây là thông tin y khoa xa vời; đây là kỹ năng sinh tồn mà ai trong gia đình cũng phải nắm.
BE FAST: Công thức 6 bước nhận biết đột quỵ trong vài chục giây
Nếu bạn muốn nhận biết đột quỵ sớm, hãy thuộc lòng từ khóa BE FAST – đây không phải khẩu hiệu, mà là “bài kiểm tra sinh tử” mà các bác sĩ khuyên ai cũng nên biết.
- B – Balance (thăng bằng): Đột ngột mất thăng bằng, đi loạng choạng, khó phối hợp động tác, cảm giác quay cuồng.
- E – Eyes (mắt): Mờ mắt đột ngột, mất một phần hoặc toàn bộ thị lực ở một hoặc hai mắt, nhìn đôi, hoặc mờ như có màn sương.
- F – Face (mặt): Miệng méo, một bên mặt xệ xuống. Hãy yêu cầu người đó cười; nếu nụ cười lệch, nghĩ ngay đến đột quỵ.
- A – Arm (tay): Yêu cầu nâng đồng thời hai tay. Một bên không nâng được hoặc nâng lên rồi rơi xuống là cảnh báo đỏ.
- S – Speech (nói): Nói đớ, nói ngọng, nói khó hiểu, không nói được, hoặc không hiểu được lời người khác.
- T – Time (thời gian): Thấy bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, đừng tranh luận xem có phải đột quỵ không – hãy coi như là đột quỵ và hành động ngay.
Ngoài BE FAST, cơn đau đầu dữ dội đột ngột, “như đau đầu tồi tệ nhất trong đời”, cũng có thể là dấu hiệu đột quỵ. Đừng để đến khi người bệnh ngã quỵ rồi mới hoảng hốt.
Ngã quỵ rồi tỉnh lại có phải đã an toàn? Tuyệt đối không!
Nhiều người nghĩ rằng ngã quỵ rồi tỉnh lại là “xỉu nhẹ, không sao”. Đây là suy nghĩ nguy hiểm. Những cơn choáng, hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu thoáng qua; nói đớ, nói ngọng; yếu nửa người; hoặc ngã quỵ rồi tự tỉnh lại thường chính là cơn thiếu máu não thoáng qua – dạng “đột quỵ nhẹ” báo trước cơn đột quỵ thật sự. TS.BS Trần Chí Cường đã ghi nhận các trường hợp bệnh nhân đang đi du lịch, đang ngồi ăn, bất ngờ té ngã, tiểu tiện không tự chủ rồi sau đó tỉnh lại; đây không phải chuyện hiếm mà là mẫu số chung của nhiều ca đột quỵ về sau. Câu chuyện quen thuộc là người nhà xoa dầu, xoa bóp, đặt nằm nghỉ và cho rằng đã ổn. Trên thực tế, họ vừa bỏ qua “lời cảnh báo cuối cùng” của não bộ.
Gọi cấp cứu đột quỵ: việc của cả gia đình, không chỉ bác sĩ
Khi nhận thấy một hay nhiều dấu hiệu đột quỵ, hành động đúng không phải là cho uống thuốc, đo huyết áp, hay tìm aspirin. Hành động đúng là gọi cấp cứu ngay lập tức. Có hai loại đột quỵ chính: nhồi máu não (tắc mạch) và xuất huyết não (vỡ mạch). Không có chụp chiếu, không ai biết người bệnh đang bị loại nào. Tự ý cho uống aspirin ở nhà có thể làm xuất huyết não nặng thêm nếu đó là đột quỵ chảy máu. Vai trò của người thân và người xung quanh là nhận diện dấu hiệu, giữ đường thở thông thoáng, đặt bệnh nhân nằm an toàn, và gọi cấp cứu – không cãi nhau xem có nên đi viện. Một bác sĩ kể, khi chứng kiến một cụ ông khoảng 70 tuổi ngã gục khi đang ăn, người thân chỉ xoa dầu, xoa bóp và để ông nằm chờ tự tỉnh lại. Đây là phản xạ quen thuộc, nhưng là phản xạ sai.
Đột quỵ đang trẻ hóa: ai cũng phải tự bảo vệ mình
Sai lầm lớn là nghĩ đột quỵ chỉ dành cho người già. TS.BS Trần Chí Cường cho biết, trong khoảng 10 năm qua, tỷ lệ đột quỵ ở nhóm dưới 40 tuổi tăng trung bình 10–15%; trước đây, họ chiếm dưới 10% tổng số bệnh nhân, nay con số này đã vượt 10%. Đời sống về đêm, rượu bia, thuốc lá – kể cả thuốc lá điện tử – chất kích thích, nghiện game, thức khuya triền miên… đang bào mòn hệ mạch máu của người trẻ. Sau COVID-19, huyết khối động mạch vành, não và các mạch khác cũng được ghi nhận tăng, kể cả ở những người không có yếu tố nguy cơ rõ ràng. Theo các bác sĩ, bất kỳ ai từng có triệu chứng giống đột quỵ, dù tự hết trong vài phút đến vài giờ, đều phải báo cho bác sĩ và kiểm tra ngay. Kết luận rất rõ: mỗi người phải kiểm tra sức khỏe định kỳ và chủ động phòng ngừa, vì nhiều trường hợp đột quỵ diễn tiến âm thầm, thậm chí xảy ra mà không hề có dấu hiệu báo trước.
