OCOP bắt đầu từ lợi thế địa phương
Sản phẩm OCOP là hàng hóa địa phương được phát triển từ thế mạnh, tri thức và nguồn lực tại chỗ, rồi tổ chức sản xuất để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Hai hợp tác xã Phương Huệ Dao ở Ba Vì và Hán Thị ở Bắc Ninh cho thấy cách tiếp cận ấy có thể đi theo những lối khác nhau: một bên bắt đầu từ di sản cây thuốc của người Dao, bên kia thử nghiệm đưa cây nhàu thành cây hàng hóa mới. Điểm chung đáng chú ý không nằm ở việc có thêm nhãn OCOP, mà ở cách mỗi mô hình gắn vùng nguyên liệu với chế biến và sinh kế. Trong bối cảnh người mua đòi hỏi chất lượng, quy trình và khả năng truy xuất rõ hơn, tri thức truyền đời hay một loại cây mới lạ đều cần được chuyển thành sản phẩm có tổ chức. OCOP chỉ tạo giá trị bền khi câu chuyện địa phương đi cùng năng lực sản xuất thực tế.
Phương Huệ Dao: biến tri thức cây thuốc thành sinh kế
Năm 2016, bà Lý Thị Bích Huệ thành lập HTX Dược liệu dân tộc Phương Huệ Dao, quy tụ khoảng 20 thành viên để đưa kinh nghiệm nhận biết, thu hái và chế biến cây thuốc của cộng đồng Dao vào sản xuất hàng hóa. Đây là hướng đi có ý nghĩa hơn việc đóng gói một câu chuyện văn hóa: khi người nắm giữ tri thức trực tiếp tham gia làm ra sản phẩm và được hưởng lợi, việc bảo tồn mới có cơ sở tiếp nối. HTX đã có bốn sản phẩm trà đạt OCOP 3 sao, gồm trà vối rừng, trà giảo cổ lam, trà lá khôi và trà cà gai. Để tránh cạn kiệt nguồn cây tự nhiên, đơn vị phối hợp với nông dân phát triển vùng trồng trong vườn nhà và dưới tán rừng, đồng thời đặt mục tiêu bảo tồn ít nhất 150 loài dược liệu. Cách làm này gắn thảo dược bản địa với bảo tồn văn hóa, tạo việc làm và hướng phát triển làng nghề, du lịch trải nghiệm.

Hán Thị: thử nghiệm cây mới, mở rộng đầu ra
Hán Thị chọn con đường khác: đưa cây nhàu từ vùng khí hậu nóng ẩm vào đồng chiêm trũng Bắc Ninh, thay vì dựa trên một truyền thống canh tác sẵn có. Sau những thử nghiệm ban đầu khó khăn vì cây chậm thích nghi với mùa đông, HTX đã phát triển hơn 20.000 gốc nhàu, cho trung bình khoảng một tấn quả tươi mỗi tháng. Quy mô ấy buộc đơn vị phải tính đến chế biến, bởi nhàu chưa phổ biến ở miền Bắc và quả tươi khó bảo quản. HTX hiện làm nhàu sấy khô dùng pha trà, nhàu ngâm rượu và nước cốt; các sản phẩm chế biến từ trái nhàu OCOP được công nhận đạt 3 sao vào cuối năm 2025. Mô hình tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 20 lao động địa phương. Việc có chứng nhận Halal giúp mở thêm cơ hội giới thiệu sản phẩm tới người tiêu dùng Hồi giáo, nhưng chưa đồng nghĩa với xuất khẩu đã thành hiện thực.
Khác vùng nguyên liệu, cùng bài toán chế biến và thị trường
So sánh hai HTX cho thấy Phương Huệ Dao tổ chức nguyên liệu theo hướng bảo tồn đa dạng cây thuốc và dựa vào tri thức bản địa; Hán Thị tập trung xây vùng trồng một loài cây mới, rồi điều chỉnh kỹ thuật để cây thích nghi. Khâu chế biến cũng phản ánh khác biệt ấy: Phương Huệ Dao phát triển trà cùng các dạng cao, bột, thuốc đắp và tinh dầu, còn Hán Thị dùng sấy, ngâm và ép nước cốt để kéo dài khả năng bảo quản nhàu. Về đầu ra, OCOP giúp cả hai xác lập chất lượng sản phẩm, nhưng Hán Thị còn có chứng nhận Halal và tham gia hội chợ, chương trình giới thiệu sản phẩm. Muốn biến lợi thế này thành cơ hội xuất khẩu, HTX vẫn phải hoàn thiện quy trình, kiểm soát chất lượng, bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng quy định nhập khẩu từng thị trường. Bài học không phải chọn di sản hay đổi mới, mà là đầu tư đồng bộ từ vùng nguyên liệu đến khâu bán hàng.
Phương Huệ Dao có lợi thế về bản sắc và vốn tri thức cần được gìn giữ; Hán Thị có lợi thế về vùng trồng tập trung, danh mục chế biến và chứng nhận hướng ra thị trường Halal. Cả hai đều cho thấy sản phẩm địa phương không thể chỉ dựa vào danh tiếng hay chứng nhận: nguyên liệu phải được quản lý, chế biến phải ổn định, còn đầu ra cần được phát triển có chủ đích. Phương Huệ Dao đặt mục tiêu phối hợp với giới khoa học để bảo tồn nguồn gen và chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái, chế biến; Hán Thị mong muốn tăng độ nhận biết sản phẩm và mở rộng thị trường để tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân. Đó là hướng đi thuyết phục nhất để OCOP trở thành nền tảng sinh kế lâu dài, thay vì chỉ là danh hiệu trên bao bì.







