Giá trị gia tăng: khi nông dân không chấp nhận bán thô
Giá trị gia tăng trong nông nghiệp là quá trình nông dân chủ động chế biến, áp dụng công nghệ và xây dựng mô hình kinh doanh mới để biến nông sản thô, dư thừa thành sản phẩm có giá trị cao hơn, ổn định hơn và gắn với nhu cầu thị trường, thay vì chỉ phụ thuộc vào giá bán nguyên liệu tươi đầy biến động. Đây không phải chuyện kỹ thuật thuần túy, mà là bước chuyển tư duy: từ người sản xuất sang người tạo sản phẩm. Nông dân giá trị gia tăng không hỏi “bán được bao nhiêu một ký?”, mà hỏi “biến nó thành sản phẩm gì để người mua thấy đáng tiền?”. Và câu trả lời đang xuất hiện rõ nét qua hai câu chuyện: chuối chín được lên men thành chế phẩm sinh học nông sản ở Tây Ninh, và vườn nho công nghệ nhà màng nho gắn với du lịch trải nghiệm nông thôn tại Cần Thơ.
Chuối chín Tây Ninh: từ bài toán ế hàng đến gần 10.000 đơn chế phẩm sinh học
Ở Phước Lý, Tây Ninh, chuối chín từng là nỗi ám ảnh: thị trường tiêu thụ chậm, chuối chín nhanh, bán rẻ thì xót, để lâu thì đổ bỏ. Chính trong bối cảnh đó, anh Trần Anh Thy chọn con đường khác: coi chuối dư thừa là nguyên liệu cho chế phẩm sinh học nông sản. Năm 2022, anh nghiên cứu, làm thử và hoàn thiện dịch chuối và GE nha đam bằng phương pháp lên men sinh học. Quy trình không cần dây chuyền công nghiệp phức tạp; chuối được rửa sạch, bóc vỏ, cắt nhỏ hoặc xay nhuyễn, phối trộn với đường và men vi sinh theo tỷ lệ 3:1:0,1, ủ 7–15 ngày rồi lọc. Quan trọng hơn cả là tư duy giá trị: từ một nguyên liệu có nguy cơ thành phế phẩm, anh Thy tạo ra hai dòng giá trị – dịch chuối lên men cho cây trồng và bã làm phân hữu cơ. Đây là mẫu hình nông dân giá trị gia tăng điển hình: không thay đổi cây trồng, mà thay đổi cách nhìn về phần “thừa” của nó.
Điểm bứt phá nằm ở cách đưa sản phẩm ra thị trường. Dịch chuối lên men không dừng lại ở chiếc thùng ủ trong vườn; anh Thy đưa chế phẩm sinh học nông sản lên các nền tảng thương mại điện tử, đạt hơn 8.200 lượt bán trên TikTok Shop và hơn 1.000 lượt bán trên Shopee. GE nha đam cũng có hơn 529 lượt bán trên TikTok và 317 trên Shopee. Đây là câu nói đáng trích: “Một sản phẩm sinh ra từ nông sản giá thấp không còn quanh quẩn ở vườn nhà, mà bước vào thị trường bằng chính những công cụ mà người tiêu dùng đang sử dụng hằng ngày”. Nông dân không còn chỉ biết trồng và bán sỉ, mà đã bước vào không gian chuyển đổi số, tự kể câu chuyện sản phẩm, tự xây dựng thương hiệu gắn với nông nghiệp hữu cơ và dự định tiếp tục mở rộng quy mô, củng cố thương hiệu.
Vườn nho công nghệ nhà màng ở Cần Thơ: nông nghiệp cao kết hợp du lịch trải nghiệm
Nếu câu chuyện ở Tây Ninh cho thấy sức mạnh của chế biến, thì mô hình ở phường Phú Lợi, Cần Thơ lại chứng minh vai trò của công nghệ và dịch vụ. Từ một người tay ngang, ông Lưu Minh Thiện mạnh dạn đầu tư hơn 1 tỉ đồng để làm vườn nho và táo Thái da xanh công nghệ cao kết hợp du lịch trải nghiệm. Ý tưởng được ông ấp ủ từ năm 2024 sau khi tham quan một vườn nho của bạn, và ông chọn đem giống nho Ninh Thuận về vùng khí hậu miền Tây vốn không phải “đất truyền thống” của loại cây này. Thách thức lớn nhất chính là thời tiết: để trồng nho thành công, yếu tố quan trọng là kiểm soát độ ẩm và hạn chế tác động thời tiết. Vì vậy, toàn bộ khu vườn sử dụng công nghệ nhà màng nho hiện đại với khung sắt kiên cố, mái ni lông chuyên dụng, lưới chắn côn trùng. Công nghệ không còn là thứ dành cho doanh nghiệp lớn, mà đã bước vào sân vườn sau nhà, giúp nông dân tạo ra loại trái cây vốn được xem là “đặc sản vùng khác”.
Giá trị gia tăng ở đây đến từ trải nghiệm hơn là từ trái nho riêng lẻ. Ban đầu, ông Thiện xây dựng khu nhà màng hơn 2.000m², trồng 300 gốc nho kẹo và nho đỏ Ninh Thuận theo hướng nông nghiệp công nghệ cao. Khi vườn nho cho trái và thu hút nhiều khách tham quan, ông mở rộng diện tích lên khoảng 4.000m², nâng lên 600 gốc nho và bổ sung không gian cà phê sân vườn, trồng thêm 110 gốc táo Thái da xanh để đa dạng sản phẩm. Du lịch trải nghiệm nông thôn ở đây không chỉ là tham quan, mà là cho khách tận tay chạm vào mô hình nông nghiệp công nghệ cao, học cách chăm nho, táo trong nhà màng, thưởng thức trái ngay tại vườn. Khi một vườn nho xanh mướt hiện ra giữa khu dân cư đông đúc, nó không chỉ tạo thu nhập từ nho, từ cà phê, mà còn tạo thêm dòng tiền từ du lịch trải nghiệm nông thôn – dạng giá trị mà nhiều nông dân chưa quen nghĩ đến.
Chiến lược chế biến và đa dạng hóa: con đường mở ra cho nông dân
Hai câu chuyện trên cùng nói một điều: nếu chỉ dừng ở bán nguyên liệu, nông dân mãi bị kẹt trong vòng lặp “được mùa mất giá”. Con đường thoát ra là chiến lược chế biến nông sản và đa dạng hóa mô hình. Với chuối chín, thay vì chấp nhận nó là hàng ế, anh Thy tạo dịch chuối giàu kali hỗ trợ rễ và ra hoa, bã quay lại làm phân hữu cơ. Với nho, thay vì xem nó là cây khó trồng ở miền Tây, ông Thiện đầu tư công nghệ nhà màng nho để kiểm soát điều kiện sinh trưởng. Điểm chung là tầm nhìn: nông dân giá trị gia tăng không còn hướng duy nhất là bán nông sản thô; họ chủ động biến nông sản thành chế phẩm sinh học nông sản, sản phẩm du lịch, dịch vụ trải nghiệm, và kết nối chúng với thương mại điện tử, cà phê sân vườn, các kênh thu nhập khác.
Từ góc nhìn kinh doanh, đây là bước chuyển từ “sản lượng” sang “sản phẩm”. Lượng chuối chín xuất hiện bất ngờ khi thị trường chậm lại, nếu chỉ tập trung vào sản lượng, nông dân buộc phải bán rẻ hoặc bỏ đi. Nhưng khi chuối trở thành chế phẩm sinh học bán gần 10.000 lượt đơn hàng trên các sàn, câu chuyện lợi nhuận hoàn toàn đổi chiều. Vườn nho ở Cần Thơ cũng vậy: 300 rồi 600 gốc nho không chỉ tạo ra tấn trái cây, mà tạo ra điểm đến du lịch trải nghiệm nông thôn ngay trong khu dân cư. Những mô hình này cho thấy, chiến lược chế biến và dịch vụ là con đường khả thi để nông dân tạo giá trị gia tăng, miễn là dám nghĩ khác đi, dám thử công nghệ mới và dám đưa sản phẩm ra khỏi cổng làng, bước vào thị trường số.
Kết luận: dám nghĩ khác để nông sản không còn “rẻ như cho”
Điều đáng chú ý nhất trong hai câu chuyện không phải là kỹ thuật lên men hay thiết kế nhà màng, mà là sự dám nghĩ khác của người nông dân. Anh Trần Anh Thy nhìn thấy ở chuối chín dư thừa một thị trường chế phẩm sinh học nông sản, được chứng minh bằng gần 10.000 lượt mua. Ông Lưu Minh Thiện nhìn thấy ở giống nho Ninh Thuận cơ hội xây dựng một vườn nho công nghệ nhà màng nho kết hợp du lịch trải nghiệm nông thôn giữa Cần Thơ. Cả hai đều đi từ những điều rất đời thường: chuối ế, vườn bạn bè, nhưng họ biến nó thành mô hình giá trị gia tăng điển hình cho nông dân. Nếu các địa phương và chính bản thân nông dân coi đây là hướng đi chính, không phải ngoại lệ, câu chuyện “được mùa mất giá” sẽ bớt ám ảnh. Nông sản Việt không thiếu, điều thiếu là những người dám đặt câu hỏi: “Nó còn có thể trở thành sản phẩm gì nữa?”.
