Phụ thuộc vào xưởng tàu châu Á: lựa chọn chiến lược hay thế kẹt dài hạn?
Việc tàu chiến Mỹ sửa chữa ngày càng thường xuyên tại các xưởng tàu châu Á là hiện tượng Hải quân Mỹ sử dụng năng lực sửa chữa, bảo dưỡng của các đồng minh ở Tây Thái Bình Dương để duy trì hiện diện tiền phương, giảm tải cho công nghiệp đóng tàu trong nước nhưng đồng thời chấp nhận rủi ro phụ thuộc hạ tầng quân sự đặt ngoài lãnh thổ. Thay vì chỉ là giải pháp tình thế, đây đang trở thành cấu phần cố định trong logistics hải quân Mỹ. Nói thẳng, Washington đang đánh đổi một phần tự chủ chiến lược để đổi lấy khả năng có mặt liên tục tại những vùng biển tranh chấp.
Một ví dụ điển hình cho sự phụ thuộc đó là sự cố tàu khu trục USS Benfold thuộc Hạm đội 7 mất điện, mắc kẹt trên Biển Đông và phải được kéo về Vịnh Subic, Philippines để sửa chữa khẩn cấp. Không có cơ sở ở Subic, con tàu buộc phải quay về xa hơn, làm gián đoạn hiện diện tác chiến tại vùng biển đang căng thẳng. Nhờ mạng lưới pháp lý linh hoạt và quan hệ đối tác khu vực, Hạm đội 7 – lực lượng tiền phương lớn nhất của Hải quân Mỹ tại châu Á – dễ dàng tiến hành các quy trình bảo dưỡng phức tạp ngay gần những điểm nóng tiềm ẩn xung đột. Về logic quân sự, đây là quyết định khó tránh, nhưng về chiến lược dài hạn, nó biến chuỗi xưởng sửa chữa tại châu Á thành mắt xích sống còn mà Mỹ không thể để đứt gãy.
Địa lý và năng lực: vì sao tàu chiến Mỹ chọn Nhật, Hàn, Philippines
Động lực đầu tiên khiến tàu chiến Mỹ sửa chữa ở châu Á là yếu tố địa lý gắn chặt với hiệu quả tác chiến. Các trung tâm sửa chữa nằm gần tuyến hàng hải lớn giúp tàu kết hợp bảo dưỡng với lịch khai thác, tránh phải rời xa khu vực hoạt động. Khu vực châu Á tập trung nhiều xưởng đóng và sửa chữa lớn, nằm sát những tuyến vận tải biển nhộn nhịp nhất thế giới. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung ngày càng gay gắt, năng lực của các đồng minh tại Tây Thái Bình Dương như Nhật Bản và Hàn Quốc trở nên then chốt, bù đắp khoảng cách địa lý xa xôi từ lục địa Mỹ tới vùng biển tranh chấp.
Nhật Bản hiện là nút logistics hải quân quan trọng nhất: Hải quân Mỹ vận hành Cơ sở Sửa chữa Tàu và Trung tâm Bảo dưỡng Khu vực với trụ sở tại căn cứ Yokosuka, cùng chi nhánh Sasebo và tại căn cứ Changi ở Singapore, sử dụng lao động địa phương và giao việc cho nhà thầu bản địa. Các tập đoàn Nhật sở hữu chứng nhận MSRA đã trực tiếp sửa chữa tàu khu trục lớp Arleigh Burke và tàu hậu cần của Mỹ. Hàn Quốc, dù không có cơ sở sửa chữa do Mỹ tự vận hành, lại cung cấp năng lực công nghiệp cao thông qua các tập đoàn đóng tàu được cấp MSRA, cho thấy sự chuyển dịch chiến lược rõ rệt của Washington sang dựa vào tư nhân khu vực. Philippines với Vịnh Subic được vận hành bởi các công ty tư nhân hợp đồng với Mỹ đã trở thành điểm sửa chữa thuận lợi cho tàu Mỹ nhờ vị trí gần tuyến hàng hải và khu vực tác chiến.
Trường hợp USS Benfold: Vịnh Subic trở thành mắt xích sống còn
Sự cố mất điện của USS Benfold là phép thử thực tế cho toàn bộ chuỗi logistics hải quân Mỹ ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Con tàu lớp Arleigh Burke của Hạm đội 7 bị mắc kẹt trên Biển Đông, phải chờ lai dắt về Vịnh Subic để sửa chữa khẩn cấp. Công tác sửa chữa tại cảng Philippines kéo dài khoảng 10 ngày trước khi tàu hoạt động trở lại. Nếu phải quay về một căn cứ trong lãnh thổ Mỹ, tàu sẽ mất nhiều tuần di chuyển, tạo lỗ hổng hiện diện trong khu vực. Nhờ cơ sở Subic có cầu cảng dài 500 m do nhà thầu Mỹ vận hành, Hạm đội 7 duy trì khả năng hiện diện liên tục, kể cả khi tàu gặp sự cố bất ngờ.
Vụ Benfold phơi bày mức độ phụ thuộc của Mỹ vào hạ tầng đồng minh tại vùng biển tranh chấp. Mặc dù ngành đóng tàu nội địa Philippines không phát triển mạnh, vị trí chiến lược của nước này khiến Washington chấp nhận ký hợp đồng để duy trì cơ sở bảo dưỡng tại đây. Điều đáng chú ý là chuỗi bảo dưỡng không chỉ có yếu tố kỹ thuật mà còn gắn với khung pháp lý: luật Mỹ yêu cầu các tàu chiến lớn phải đóng trong nước, nhưng cho phép bảo dưỡng ở xưởng tàu nước ngoài, nhất là với lực lượng triển khai tiền phương. Nhờ vậy, những cảng như Subic vừa là cứu cánh về mặt kỹ thuật, vừa là công cụ chính trị khẳng định quan hệ đồng minh, nhưng cũng là điểm yếu nếu bối cảnh khu vực đảo chiều.
Khi công nghiệp trong nước hụt hơi, châu Á trở thành “xưởng sửa tàu ngoài khơi” của Mỹ
Bối cảnh sâu xa của sự phụ thuộc này là năng lực đóng tàu trong nước Mỹ sa sút, trong khi nhu cầu bảo dưỡng, sửa chữa và đại tu tàu quân sự tăng đều. Thị trường dịch vụ sửa chữa và bảo dưỡng tàu toàn cầu đã tăng từ mức gần 39 tỷ USD và tiếp tục nhích lên năm sau, phản ánh nhu cầu chung của ngành hàng hải. Trong bức tranh ấy, châu Á nổi lên như trung tâm sửa chữa với công suất đóng tàu khổng lồ: Hàn Quốc và Nhật Bản đứng thứ hai và thứ ba thế giới, còn Trung Quốc chiếm hơn một nửa tổng công suất toàn cầu. Các nước như Philippines và Singapore tận dụng vị trí địa lý thuận lợi và truyền thống dịch vụ hàng hải để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sửa chữa tàu Mỹ.
Hải quân Mỹ không chỉ dựa vào các cơ sở do mình vận hành mà còn tích cực mở rộng mạng lưới doanh nghiệp tư nhân thông qua Thỏa thuận sửa chữa tàu thống nhất (MSRA), cho phép xưởng tàu đủ điều kiện đấu thầu bảo dưỡng, đại tu tàu quân sự và tàu hỗ trợ. Nhật Bản đã có những xưởng đạt MSRA và nhận hợp đồng đại tu định kỳ cho các tàu căn cứ cơ động viễn chinh của Mỹ. Ở Hàn Quốc, việc cấp chứng nhận MSRA cho các tập đoàn lớn tăng nhanh trong những năm gần đây, thể hiện một chuyển dịch chiến lược rõ ràng của Mỹ sang sử dụng hạ tầng công nghiệp đồng minh để duy trì Hạm đội 7 tại tiền tuyến. Nói cách khác, phần “xưởng sửa tàu ngoài khơi” của Mỹ ngày càng nằm ở châu Á chứ không phải trên đất Mỹ.
Lợi thế ngắn hạn, rủi ro dài hạn: Mỹ có đang tự trói mình?
Từ góc nhìn chiến lược, việc dựa vào xưởng tàu châu Á là con dao hai lưỡi. Ở vế lợi ích, logistics hải quân Mỹ trở nên linh hoạt hơn: Hạm đội 7 có thể sửa chữa ngay gần khu vực xung đột tiềm ẩn, giảm thời gian tàu rời tuyến và duy trì hiện diện liên tục. Những điểm nút như Singapore, nằm cửa ngõ eo biển Malacca – nơi giao cắt giữa Tây Thái Bình Dương và Trung Đông – từ lâu đã là trung tâm trong các hoạt động hải quân Mỹ. Mạng lưới căn cứ và xưởng tư nhân này giống như “hậu phương lưu động”, cho phép Washington xoay chuyển lực lượng nhanh hơn bất kỳ đối thủ nào. Nhưng lợi thế ấy đi kèm cái giá: khả năng sẵn sàng của hạm đội phụ thuộc vào ý chí chính trị và ổn định nội bộ của hàng loạt nước chủ nhà.
Ở vế rủi ro, sự phụ thuộc vào hạ tầng đồng minh biến logistics hải quân thành điểm dễ bị tổn thương nếu xuất hiện thay đổi chính trị, sức ép ngoại giao hoặc xung đột rộng hơn. Năng lực của các đồng minh tại Tây Thái Bình Dương đang giữ vai trò then chốt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Washington và Bắc Kinh; điều đó đồng nghĩa chỉ cần một mắt xích yếu đi, toàn bộ chuỗi bảo dưỡng có thể rối loạn. Việc Mỹ phải thúc đẩy đồng minh gánh phần việc sửa chữa, đại tu lớn cho tàu quân sự trong khi công nghiệp trong nước hụt hơi cho thấy đây không còn là lựa chọn mà là thế kẹt. Kết luận hợp lý là: nếu Washington không sớm đầu tư lại năng lực chế tạo, bảo dưỡng trong nước, “xưởng tàu châu Á” sẽ tiếp tục là lợi thế chiến thuật nhưng là rủi ro chiến lược ngày càng khó kiểm soát.
