Khi học sinh lớp 8 bước lên vai trò người dạy
Giáo dục ngang hàng về an toàn mạng xã hội học sinh là mô hình trong đó chính các em, đặc biệt ở bậc trung học cơ sở, sử dụng ngôn ngữ, câu chuyện và sản phẩm số của mình để hướng dẫn bạn bè cách dùng mạng xã hội an toàn, có trách nhiệm, thay cho lối tuyên truyền một chiều chỉ nhấn mạnh cấm đoán. Ở Quảng Ninh, câu chuyện của Ngô Ngọc Thảo Hương – học sinh lớp 8A4 Trường THCS Lê Văn Tám – là minh chứng sống động cho sự dịch chuyển đó: sau các buổi tập huấn, Hương và bạn bè không dừng lại ở việc ghi nhớ điều nên làm hay không nên làm, mà biến kiến thức thành video hướng dẫn học sinh, sản phẩm truyền thông chia sẻ trong trường, kêu gọi mỗi bạn tự bảo vệ mình và lan tỏa thông điệp tích cực trên môi trường mạng. Đây không phải phong trào bề nổi mà là bước chuyển quyền chủ động giáo dục kỹ năng số trung học về tay người trẻ.
Video do học sinh tự tạo: vì sao hiệu quả hơn lời nhắc nhở
Điểm đáng chú ý của mô hình an toàn mạng xã hội học sinh ở Quảng Ninh là việc coi học sinh không chỉ là đối tượng tuyên truyền mà là người sáng tạo nội dung. Các em lớp 8 được khuyến khích tự nghiên cứu, xây dựng kịch bản, sản xuất video hướng dẫn học sinh về các tình huống cụ thể: cách nhận diện nguy cơ, phòng tránh tội phạm mạng, sử dụng thông tin đúng, chịu trách nhiệm với nội dung đăng tải và chia sẻ. Khi thông điệp được kể bằng ngôn ngữ, bối cảnh gần với đời sống số của chính các em, mức độ tiếp nhận tăng rõ rệt; bạn bè sẵn sàng xem, bình luận, tranh luận, thay vì bỏ qua những khẩu hiệu khô khan. Như ghi nhận từ các câu lạc bộ tuyên truyền và truyền thông sinh viên, việc để người trẻ tự kể câu chuyện của mình khiến nội dung an toàn mạng xã hội đi vào các nền tảng mà họ dùng hằng ngày, tạo ra nguồn nội dung tích cực thay cho các video câu view độc hại.
Từ bốn cơ sở thí điểm đến 50 trường THCS: một hệ sinh thái kỹ năng số
Mô hình “Sử dụng mạng xã hội an toàn cho học sinh ở thành phố Quảng Ninh” khởi đầu tại bốn cơ sở giáo dục vào năm 2022 và đang được mở rộng với tốc độ hiếm thấy. Quyết định đưa nội dung này xuống cấp THCS xuất phát từ thực tế đây là nhóm tuổi bắt đầu tiếp xúc thường xuyên với điện thoại thông minh, internet và các nền tảng mạng xã hội. Kế hoạch đã triển khai đến 100% trường đại học, cao đẳng, trung tâm giáo dục nghề nghiệp và THPT trong địa bàn, riêng năm 2025 lực lượng công an phối hợp ngành giáo dục mở rộng mô hình đến 72 trường, tổ chức 5 khóa tập huấn cho 950 cán bộ quản lý, biên tập; 75 hội nghị tuyên truyền trực tiếp với 5.235 cán bộ, giáo viên, nhân viên và 75.531 học sinh tham gia. Mục tiêu đặt ra là 100% học sinh THCS, THPT, trường nghề, cao đẳng, đại học biết sử dụng internet và mạng xã hội an toàn, không vi phạm pháp luật liên quan đến sử dụng mạng xã hội.
Khi cấm đoán không đủ: bài học từ những video TikTok tiêu cực
Nếu Quảng Ninh cho thấy mặt tích cực của giáo dục ngang hàng, câu chuyện tại Trường THCS Hy Cương (Phú Thọ) phơi bày mặt trái khi thiếu kỹ năng số trung học. Công an xã Hy Cương và nhà trường phát hiện một số học sinh lớp 8, 9 dùng tài khoản TikTok cá nhân để đăng, chia sẻ video, hình ảnh nội dung tiêu cực, kích động bạo lực nhằm thu hút chú ý và lượt xem. Các em thừa nhận xuất phát từ tâm lý tò mò, muốn được bạn bè và người dùng mạng quan tâm, thậm chí tải video bạo lực trên mạng về, chỉnh sửa rồi đăng lại. Phản ứng của chính quyền và nhà trường là phân tích tác hại, nhắc nhở, giáo dục về ý thức chấp hành pháp luật, trách nhiệm với nội dung đăng tải, chia sẻ và tương tác; đồng thời khuyến nghị phụ huynh tăng cường hướng dẫn con dùng điện thoại, mạng xã hội an toàn, phát hiện và uốn nắn biểu hiện lệch lạc. Vụ việc cho thấy: nếu giáo dục chỉ dừng ở chấn chỉnh từng trường hợp, chúng ta sẽ luôn chạy theo xử lý hậu quả.
Kết hợp giáo dục ngang hàng với bài học trên lớp: hướng đi dài hạn
Để xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh cho học sinh, mô hình lý tưởng không phải chọn giữa giáo dục ngang hàng hay dạy học chính khóa, mà là kết hợp cả hai thành hệ thống kỹ năng số trung học toàn diện. Tại Trường THCS Lê Văn Tám, trước khi được chọn để mở rộng mô hình, nội dung sử dụng mạng xã hội an toàn đã được lồng ghép vào sinh hoạt lớp, hoạt động theo chủ đề, lễ chào cờ hằng tuần và ngoại khóa. Khi mô hình mở rộng, giáo viên được tiếp cận thêm kiến thức mới về an toàn trực tuyến, làm cơ sở hướng dẫn học sinh nhận diện rủi ro và hình thành thói quen dùng internet đúng cách. Ở bậc cao hơn như một trường cao đẳng y, nội dung an ninh mạng được tích hợp vào chương trình đào tạo, đồng thời tổ chức lớp giáo dục phổ thông về kỹ năng nhận diện, phòng ngừa tin giả do AI tạo ra, với nòng cốt là các câu lạc bộ lý luận trẻ và câu lạc bộ truyền thông tham gia sản xuất bài viết, phóng sự về an toàn mạng xã hội. Đó là cách dùng giáo dục ngang hàng để khuếch đại bài học trên lớp, thay vì thay thế nó.
