36 phố phường Hà Nội: di sản không chỉ để ngắm
36 phố phường Hà Nội là quần thể phố hàng, phố nghề hình thành từ Thăng Long xưa, nơi những mái ngói rêu phong, mặt tiền nhà ống, biển hiệu truyền thống và nhịp sống thương dân hòa quyện, tạo nên một không gian phố cổ vừa là di sản kiến trúc Hà Nội vừa là ký ức đô thị sống động của nhiều thế hệ.36 phố phường, những phố hàng, phố nghề đã trở thành một phần không thể thiếu của vùng đất kinh kỳ nghìn năm văn hiến.
Nhưng nếu chỉ coi khu phố cổ là bối cảnh “check-in” thì chúng ta đã bỏ qua điều quan trọng nhất: đó là một kho tư liệu sống về lịch sử đô thị, nghề nghiệp, giao thương và đời sống tinh thần người Hà Nội. Các bộ sưu tập ảnh tư liệu Thăng Long, với những khung hình chụp mái ngói rêu phong, ô cửa nhỏ, biển hiệu cũ, nhịp bán mua chậm rãi, đang làm điều mà sách giáo khoa không làm nổi: cho ta thấy đô thị này lớn lên ra sao, từ những ngõ nhỏ, gánh hàng, tiếng gọi rao mỗi ngày.
Festival “Nét Kinh kỳ”: khi ảnh tư liệu trở thành trải nghiệm
Trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II, chương trình “Nét Kinh kỳ” diễn ra từ ngày 12 đến 19/9 tại khu Hậu viên, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, giới thiệu những hình ảnh, tư liệu về 36 phố phường Hà Nội gắn với hoạt động trải nghiệm nghề truyền thống. Đây không phải là triển lãm ảnh treo cho đẹp; đây là nỗ lực biến nhiếp ảnh phố cổ thành một cánh cửa dẫn người xem bước vào ký ức thị dân.
Không gian trưng bày gồm các tư liệu hình ảnh về 36 phố phường Hà Nội, những khung cảnh từng “lắng lại trong ký ức” được tái hiện bằng ảnh, chú giải lịch sử, nguồn gốc tên phố, cùng các nghề thủ công gắn với từng tuyến phố. Nói cách khác, mỗi bức ảnh là một lát cắt của di sản kiến trúc Hà Nội, cho thấy phố cổ không chỉ là những công trình cũ, mà là tầng tầng lớp lớp câu chuyện về phố hàng Hà Nội – nơi tên phố là tên nghề, là đời sống thương dân.
Từ mái ngói rêu phong đến câu chuyện phố hàng, phố nghề
Phố cổ Hà Nội từ lâu đã là nguồn cảm hứng phong phú cho nhiếp ảnh, hội họa, điêu khắc, bởi những mái ngói rêu phong, ô cửa nhỏ, góc phố, biển hiệu và nhịp sống buôn bán quen thuộc. Ở “Nét Kinh kỳ”, các bộ sưu tập ảnh tư liệu Thăng Long không chỉ ghi lại kiến trúc mà còn ám ảnh bởi đời sống: một quầy hàng nhỏ ở Hàng Gai, chiếc hòm gỗ ở Hàng Hòm, tấm biển hiệu cũ kỹ vẫn đứng đó dù nghề đã khác.
Những thông tin đi kèm ảnh nhắc ta nhớ rằng Hàng Gai là một trong những tuyến phố cổ nhất, từng nổi tiếng buôn bán sản phẩm từ cây gai, rồi trở thành trung tâm in ấn, khắc ván và bán sách; Hàng Hòm trước kia chuyên các loại hòm gỗ nhỏ, đồ sơn véc-ni, giấy giáp đánh véc-ni. Khi nhìn lại, ta buộc phải tự hỏi: nếu tên phố là di sản, nếu kiến trúc là di sản, thì mỗi nghề từng hiện diện ở đó chẳng phải cũng là di sản cần được nhìn lại bằng con mắt hôm nay hay sao?
Nghệ nhân, làng nghề và trách nhiệm với ký ức đô thị
Điểm đáng giá nhất của “Nét Kinh kỳ” là việc trưng bày ảnh tư liệu đi kèm hoạt động trải nghiệm nghề: gốm Bát Tràng, gốm Bồ Bát, thêu ren, đan cói Kim Sơn, giấy dó Phong Khê, Vietnam Silk House… Khi người xem quan sát, chạm tay, trò chuyện với nghệ nhân, ảnh chụp phố hàng Hà Nội bỗng bớt “tĩnh”, trở thành bối cảnh sống động của những bàn tay đang tiếp tục câu chuyện nghề.
Theo Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, chương trình quy tụ nghệ nhân từ ba trung tâm kinh đô lịch sử: Hoa Lư (Ninh Bình), Phú Xuân (Huế) và Thăng Long (Hà Nội), như một “cuộc hội ngộ giữa các dòng chảy văn hóa Việt Nam”. Cách tiếp cận “từ nhìn ngắm, tìm hiểu đến trải nghiệm” khiến di sản không còn khô khan, đặc biệt với học sinh – những người đang được kéo lại gần 36 phố phường Hà Nội qua những khung hình và câu chuyện nghề ít nhiều đã vắng bóng.
Ảnh tư liệu: nhịp cầu nối quá khứ với sáng tạo hôm nay
Chúng ta thường nói về bảo tồn di sản như chuyện giữ lại vài mái nhà cổ, vài tuyến phố không bị phá bỏ. Nhưng bảo tồn di sản kiến trúc Hà Nội không thể tách khỏi việc giữ lại ký ức, tri thức và tinh thần phố hàng, phố nghề – những thứ dễ mất hơn gạch ngói nhiều lần. Ảnh tư liệu Thăng Long vì thế không chỉ là minh chứng, mà là nhịp cầu để ký ức phố phường tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
“Nét Kinh kỳ” cho thấy một con đường hợp lý: dùng nhiếp ảnh phố cổ, tư liệu lịch sử, kết hợp với trải nghiệm nghề để xây dựng cách tiếp cận di sản gần gũi, sinh động, nhất là với thế hệ trẻ. Nếu chúng ta coi mỗi bức ảnh là một lời nhắc về trách nhiệm với đô thị, thì mọi dự án ảnh tư liệu 36 phố phường Hà Nội đều đang âm thầm đặt ra câu hỏi cho người xem: bạn muốn thành phố này được ghi lại, hiểu rõ và tiếp nối như thế nào trong 10, 20 năm nữa?
