Làng nghề mộc số hóa: từ sân đình tới không gian số
Làng nghề mộc số hóa là quá trình các cộng đồng thợ mộc truyền thống dùng nền tảng số, từ mạng xã hội đến thương mại điện tử thủ công, để giới thiệu sản phẩm, kể câu chuyện nghề, kết nối trực tiếp với khách hàng và mở rộng giá trị kinh tế mà vẫn giữ nguyên kỹ nghệ thủ công, bản sắc văn hóa địa phương. Điểm mấu chốt là công nghệ không thay thế bàn tay người thợ mà bổ sung thêm kênh hiển thị, giao tiếp và bán hàng.
Kinh nghiệm ở Phú Nghĩa cho thấy, khi thợ mộc bước lên không gian số, cán cân quyền lực trên thị trường thay đổi theo hướng có lợi cho người làm nghề. Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Văn Hạnh, sau khi trực tiếp tham gia livestream bán sản phẩm gỗ, nhận ra chuyển đổi số mang lại lợi ích cụ thể cho làng nghề mộc, từ khả năng giới thiệu mẫu mã đến việc kể câu chuyện văn hóa đằng sau mỗi sản phẩm. Đó không còn là sân chơi riêng của giới bán hàng chuyên nghiệp, mà là một “chợ phiên” mới nơi người thợ đối thoại trực tiếp với khách hàng.
Livestream bán sản phẩm gỗ: khi thợ mộc nói chuyện với thị trường
Livestream bán sản phẩm gỗ đang trở thành cây cầu ngắn nhất nối xưởng mộc với người mua. Qua hình ảnh và video trực tuyến, khách không chỉ thấy sản phẩm mà còn thấy người thợ đục đẽo, lắng nghe giải thích về loại gỗ, kỹ thuật chạm khắc và ý nghĩa hoa văn. Với làng nghề mộc số hóa, đây là bước chuyển từ bán hàng qua trung gian sang đối thoại trực tiếp, giúp giảm lệ thuộc thương lái và nâng vị thế người thợ.
Những con số tại Phú Nghĩa cho thấy sức nặng của cuộc chơi mới: từ 28-7 đến 18-8, Fanpage xã ghi nhận 21,3 nghìn lượt tương tác và 156,3 nghìn lượt xem từ 3 giây trở lên; riêng phiên livestream ngày 19-8 đạt 9.857 lượt xem, 614 lượt tương tác và 299 bình luận. Đây là những con số hiếm khi một hộ mộc nhỏ lẻ có thể mơ tới nếu chỉ bày hàng ở chợ hoặc bán qua người quen. Điều đáng nói hơn, các bình luận không chỉ hỏi giá mà còn bàn về câu chuyện làng nghề, biến phiên bán hàng thành một buổi giao lưu văn hóa sống động.
Thương mại điện tử thủ công: học cách định giá công sức đôi tay
Nếu livestream giúp kéo khách đến xem, thì thương mại điện tử thủ công dạy làng nghề mộc cách “chốt đơn” và quản lý thị trường mới. Phú Nghĩa không dừng ở các buổi lên sóng, mà tổ chức tập huấn về AI, công cụ số và thương mại điện tử cho hộ sản xuất, chủ thể OCOP, hợp tác xã và tổ công nghệ số cộng đồng. Đây là bước đi quan trọng, vì không thể nói đến kỹ nghệ mộc kỹ thuật số nếu người thợ không hiểu cách định giá, ghi nhận đơn hàng, giao nhận và chăm sóc khách sau bán.
Tại làng nghề Mộc Phù Yên, chính quyền hỗ trợ các hộ áp dụng nền tảng số không chỉ để quảng bá mà còn để thanh toán không dùng tiền mặt, kê khai thuế điện tử và sử dụng ngân hàng số. Nhờ vậy, thợ mộc dần làm chủ trọn chuỗi giá trị, từ xưởng tới tài khoản cá nhân, thay vì phó mặc cho người thu mua. Khi kỹ nghệ mộc kỹ thuật số gắn với kỷ luật sổ sách và dữ liệu, giá trị công sức đôi tay được ghi nhận rõ hơn, hạn chế cảnh “bán rẻ vì không biết thị trường”.
AI và công cụ số: trợ lý mới của người thợ mộc
Điểm thú vị của làng nghề mộc số hóa là sự kết hợp giữa dao đục truyền thống và những công cụ AI hiện đại. Tại các chuỗi tập huấn “Làng nghề lên số” ở Hội An, buổi đầu tiên được thiết kế theo hướng thực hành, yêu cầu nghệ nhân mang chính sản phẩm đang làm và một chiếc điện thoại thông minh để thử các công cụ đổi mới sáng tạo trong thiết kế bền vững. Cách tiếp cận này gửi một thông điệp rõ ràng: công nghệ phải phục vụ sản phẩm thật, con người thật, chứ không phải những kế hoạch chuyển đổi số xa lạ.
Các chuyên gia giới thiệu cụ thể cách dùng trí tuệ nhân tạo trong tiếp thị và vận hành trên môi trường số, hướng dẫn người tham dự thực hành với Gemini và ChatGPT để phát triển câu chuyện sản phẩm, xây dựng nội dung truyền thông và xác định các công việc có thể được hỗ trợ hoặc tự động hóa trong quá trình tiếp thị, bán hàng. Trong bối cảnh hành vi khách hàng thay đổi, mạng xã hội trở thành điểm chạm quan trọng và công cụ số ngày càng dễ tiếp cận, câu hỏi không còn là “có nên lên mạng hay không”, mà là chọn công cụ nào để cái bàn, cái tủ, chiếc đèn gỗ xuất hiện đúng nơi, đúng người và đúng ngôn ngữ.
Từ làng nghề hiện đại đến “Làng nghề 2030”: giữ hồn nghề, mở rộng hệ sinh thái
Chuyển đổi số làng nghề mộc không dừng ở việc bán thêm vài sản phẩm, mà hướng tới một hệ sinh thái sáng tạo rộng hơn. Trong hợp phần “Làng nghề hiện đại”, các chuyên gia đề nghị nhìn làng nghề như một hệ sinh thái kinh tế sáng tạo, nơi tài nguyên không chỉ là sản phẩm mà còn là nghệ nhân, kỹ nghệ, câu chuyện, không gian và cộng đồng. Khi được kết nối bằng công cụ phù hợp, những nguồn lực này có thể tạo thêm giá trị, mở ra cơ hội mới mà vẫn giữ bản sắc nghề.
Từ việc kiểm kê nguồn lực, mỗi nhóm phác thảo một hình dung về “Làng nghề 2030”, nơi giá trị kinh tế không chỉ đến từ việc bán một sản phẩm đơn lẻ mà mở rộng qua trải nghiệm, dịch vụ, nội dung và hợp tác mới. Ở cấp địa phương, Phú Nghĩa triển khai thêm các phiên livestream tại làng nghề với chủ đề gắn chặt hành trình “từ bàn tay người thợ đến không gian số” và tiếp tục kế hoạch tập huấn, ứng dụng AI, công cụ số, thương mại điện tử cho cộng đồng. Những ý tưởng và nhóm hợp tác hình thành từ các chương trình này sẽ trở thành đầu vào cho những không gian sáng tạo và hoạt động hỗ trợ cộng đồng trong tương lai. Điều quan trọng là, nếu không lên số, làng nghề mộc có nguy cơ bị gạt khỏi cuộc chơi; còn nếu lên số đúng cách, họ có thể trở thành chủ nhân bản đồ kinh tế văn hóa mới.
