Giám định phải trả lời câu hỏi pháp lý cốt lõi
Giám định pháp y tâm thần là quá trình chuyên môn nhằm đánh giá tình trạng tâm thần và mức độ một người có thể nhận thức, điều khiển hành vi tại những thời điểm liên quan đến vụ án. Trong vụ Mr Pips, đây không phải thủ tục để xác nhận một lời khai, mà là căn cứ giúp tòa xem xét trách nhiệm hình sự trên cơ sở chuyên môn. Chiều 27/10, khi đại diện viện kiểm sát công bố cáo trạng truy tố Phó Đức Nam cùng 187 bị can khác, luật sư của Nam lần thứ hai đề nghị trưng cầu giám định. Sáng 31/10, tại phần thẩm vấn, Nam xác nhận những thông tin về bệnh tình mà mẹ mình đã trình bày. Việc đề nghị giám định cần được nhìn nhận đúng trọng tâm: xác định khả năng nhận thức, điều khiển hành vi khi có hành vi bị cáo buộc, thay vì để chẩn đoán bệnh tự thay thế cho đánh giá pháp lý.
Lời khai về rối loạn lưỡng cực và quá trình điều trị
Nam khai mắc rối loạn lưỡng cực từ năm 2012, khi đang học ở Singapore, và mô tả cảm xúc có lúc buồn chán, tuyệt vọng, lúc hưng phấn quá mức. Bị cáo cũng nói rằng khi dùng thuốc đầy đủ, trạng thái tinh thần tương đối bình thường; nếu dừng thuốc, có thể xuất hiện hành vi bất thường. Đây là lời khai của bị cáo, cần được phân biệt với kết luận chuyên môn về mức độ ảnh hưởng của bệnh. Phía luật sư cho biết tài liệu gia đình cung cấp ghi nhận điều trị ngoại trú năm 2013, điều trị nội trú với chẩn đoán giai đoạn hưng cảm năm 2014 và các đơn thuốc trong những năm tiếp theo. Hồ sơ cũng thể hiện việc Nam tiếp tục được theo dõi, khám và điều trị khi bị tạm giam. Những dữ kiện ấy tạo cơ sở để yêu cầu đánh giá, nhưng chưa tự trả lời bệnh đã tác động ra sao vào thời điểm hành vi bị cáo buộc.
Chẩn đoán bệnh không đồng nghĩa mất năng lực chịu trách nhiệm
Điểm cần tránh là nhập nhằng giữa có bệnh án và mất hoặc hạn chế năng lực trách nhiệm hình sự. Theo luật sư, những nhận xét của người từng tiếp xúc với Nam về sự tỉnh táo, minh mẫn chỉ phản ánh trạng thái ở từng thời điểm, không thể thay thế kết luận giám định về khả năng nhận thức, điều khiển hành vi lúc xảy ra hành vi bị cáo buộc. Cách tiếp cận này hợp lý: một chẩn đoán rối loạn lưỡng cực không tự động chứng minh người mắc bệnh không hiểu hoặc không kiểm soát được hành vi trong mọi hoàn cảnh. Ngược lại, việc bị cáo có lúc được nhận xét tỉnh táo cũng không đủ để gạt bỏ yêu cầu giám định. Tòa cần có đánh giá chuyên môn theo đúng mốc thời gian và câu hỏi pháp lý, rồi mới xem xét hệ quả đối với trách nhiệm hình sự; không nên biến lời khai hay một nhận xét riêng lẻ thành kết luận thay cho chứng cứ.
Kết luận phải dựa trên đánh giá trước, trong và sau hành vi
Luật sư đề nghị giám định tình trạng của Nam trước, trong và sau hành vi bị cáo buộc, cũng như hiện nay; nếu có căn cứ, kết quả có thể được xem xét khi quyết định biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Trình tự ấy quan trọng vì sức khỏe tâm thần có thể thay đổi theo thời gian, còn câu hỏi của vụ án tập trung vào năng lực tại thời điểm liên quan. Phiên tòa cũng ghi nhận Nam đề nghị làm rõ phạm vi tham gia quản lý các sàn và nói sẵn sàng giao nộp tài sản để khắc phục hậu quả; những trình bày này là vấn đề riêng, không thay thế việc làm rõ năng lực nhận thức. Kết luận thuyết phục phải dựa trên giám định chuyên môn và hồ sơ được kiểm chứng, không dựa vào suy đoán từ tên bệnh. Tòa cần làm rõ bệnh lý ảnh hưởng thế nào đến khả năng nhận thức, điều khiển hành vi rồi mới xác định hệ quả pháp lý phù hợp.
